Vân Nam, Trung Quốc: Những vườn sầu riêng trồng thử nghiệm tại Vân Nam đã bắt đầu cho những lứa quả đầu tiên, đại diện cơ sở trồng sầu riêng ở Việt Nam cho rằng sản lượng hiện còn nhỏ nhưng đây là diễn biến cần được theo dõi.
Mùa thu năm nay, nhiều vườn tại Vân Nam đồng loạt có quả sau thời gian trồng thử nghiệm. Ông Ngao Bình Hưng, Giám đốc trung tâm nghiên cứu ngành sầu riêng của Đại học Nông nghiệp Vân Nam, đánh giá đây là bước chuyển từ những diện tích trồng rải rác sang mô hình trình diễn quy mô lớn và theo tiêu chuẩn.
Ngày 16/9, một cơ sở tại trấn Mãnh Hãn, thành phố Cảnh Hồng, Tây Song Bản Nạp tổ chức thu hoạch trên diện tích 310 mẫu Trung Quốc, tương đương khoảng 20 ha. Những cây Monthong 3-4 năm tuổi đã bắt đầu mang quả, trong khi cây 5 năm tuổi cho quả ổn định; cây nhiều quả nhất ghi nhận 34 quả, trọng lượng trung bình mỗi quả 3,7 kg và quả lớn nhất đạt 8 kg.
Tại huyện Kim Bình, châu Hồng Hà, nơi tập trung nghiên cứu giống chịu lạnh và kỹ thuật xử lý hoa, quả, 33 cây đã đậu quả trong năm nay, cho tổng cộng 123 quả có trọng lượng trên 2 kg. Trong buổi giới thiệu nông sản ngày 4/9, sầu riêng Kim Bình được đo độ ngọt ở mức 32,9%.
Một điểm đáng chú ý là sầu riêng tại hai khu vực này được để chín trên cây rồi mới thu hoạch, khác với phần lớn sản phẩm phải vận chuyển đường dài thường được hái khi còn già. Tuy nhiên, những con số trên mới phản ánh kết quả của các vườn trình diễn, chưa thể xem là năng suất sản xuất đại trà.
Quy mô đang tăng, nhưng bài toán chi phí còn lớn
Diện tích trồng sầu riêng tại Vân Nam đang mở rộng nhanh. Theo Viện Lâm nghiệp và Đồng cỏ Vân Nam, toàn tỉnh có hơn 17.000 mẫu, tương đương khoảng 1.133 ha, phần lớn nằm tại Tây Song Bản Nạp; trong khi cuối năm 2025, diện tích được công bố chỉ hơn 466 ha, hai con số có thể được thống kê theo những cách khác nhau.
Dự thảo kế hoạch giai đoạn 2026-2028 của Tây Song Bản Nạp đặt mục tiêu đưa diện tích vượt 30.000 mẫu, tương đương khoảng 2.000 ha vào năm 2028. Bốn giống được tỉnh lựa chọn vì khả năng thích nghi với khí hậu địa phương, trong đó có Musang King và Red Prawn, còn gọi là Tôm Đỏ.
Vân Nam nằm ở rìa phía bắc vùng nhiệt đới nên những đợt rét theo chu kỳ là một trở ngại lớn. Ông Ngao Bình Hưng cho biết sầu riêng cần ít nhất bốn năm từ lúc trồng đến khi có quả và để đạt mức chín, năng suất ổn định còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố tự nhiên.
Quỹ đất phù hợp cũng không dễ mở rộng thành những vùng liền thửa do thường nằm gần ranh giới bảo tồn sinh thái. Chi phí đầu tư ban đầu được nêu ở mức khoảng 30.000 NDT mỗi mẫu, tương đương khoảng 450.000 NDT/ha và khoảng 1,74 tỷ đồng/ha, trong khi thời gian hoàn vốn khoảng 5-8 năm; cây giống vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn nhập khẩu.
Giá bán là một phép thử khác. Đầu tháng 9/2026, tại chợ đầu mối Giang Nam ở Quảng Châu, Monthong Thái Lan loại A có giá khoảng 32-34 NDT/kg, còn Monthong Việt Nam loại A ở mức khoảng 27-34 NDT/kg.
Một phân tích trên Tencent News nhận định nếu giá sầu riêng nhập khẩu tiếp tục thấp, những tính toán về lợi nhuận cao tại các vườn Vân Nam sẽ khó đạt được. Vì vậy, hướng đi được đặt ra nhiều khả năng là phân khúc cao cấp với sản phẩm chín cây, thay vì cạnh tranh trực tiếp về giá.
Ngoài Vân Nam, đảo Hải Nam đã có sầu riêng thương mại từ năm 2023. Diện tích tại đây khoảng 50.000 mẫu, tương đương khoảng 3.333 ha, nhưng phần lớn cây vẫn chưa bước vào giai đoạn cho năng suất đầy đủ.
Nguồn cung nhập khẩu vẫn giữ vai trò chủ đạo
Quy mô trồng trong nước của Trung Quốc hiện vẫn rất nhỏ nếu đặt cạnh nhu cầu nhập khẩu. Năm 2025, nước này nhập 1,87 triệu tấn sầu riêng, gấp đôi năm 2022; riêng 6 tháng đầu năm 2026 đạt 1,07 triệu tấn, tăng mạnh so với 708.000 tấn cùng kỳ năm trước.
Tổng diện tích sầu riêng tại Vân Nam và Hải Nam vào khoảng 4.500 ha, tương đương khoảng 2% diện tích sầu riêng của Việt Nam, hiện hơn 195.000 ha. Phần lớn diện tích tại Trung Quốc cũng chưa đạt năng suất đầy đủ.
Ở chiều ngược lại, Việt Nam xuất khẩu 956,35 triệu USD sầu riêng các loại trong tháng 8/2026, gồm hàng tươi, đông lạnh, sấy khô và xay nhuyễn. Con số này tăng 40,4% so với tháng trước và tăng 62,4% so với cùng kỳ.
Lũy kế 8 tháng, kim ngạch đạt 2,72 tỷ USD, tăng 55% và chiếm 44,27% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của cả nước. Trung Quốc là thị trường chính với hơn 2,58 tỷ USD, chiếm 95% và tăng 59,2%.
Thị phần giữa các nước cung cấp thay đổi theo mùa vụ. Trong nửa đầu năm 2026, khi Thái Lan bước vào chính vụ, sầu riêng nước này chiếm khoảng 81% giá trị nhập khẩu của Trung Quốc, còn Việt Nam chiếm 18%; tính cả 11 tháng năm 2025, Việt Nam chiếm hơn 49,3% về lượng, gần ngang Thái Lan.
Ông Võ Tấn Lợi, Giám đốc Công ty XNK Phương Ngọc Cái Bè, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết ông đã theo dõi việc Trung Quốc trồng thử sầu riêng trong những năm qua và nắm được thông tin về những lứa quả đầu tiên tại Vân Nam.
“Nếu Trung Quốc trồng thành công và mở rộng diện tích, ít nhiều sẽ cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm nhập khẩu từ Việt Nam”, ông Lợi nói, đồng thời nhắc lại trường hợp thanh long khi Trung Quốc từng là thị trường nhập khẩu lớn của Việt Nam nhưng lượng mua giảm đáng kể sau khi nước này tự mở rộng diện tích trồng.
Theo ông Lợi, quy mô sầu riêng trồng thử tại Vân Nam hiện vẫn khiêm tốn, sản lượng nhỏ so với nhu cầu nhập khẩu của Trung Quốc. Điều kiện tự nhiên cũng chưa hoàn toàn thuận lợi, trong khi việc chọn giống và hoàn thiện kỹ thuật ra hoa, đậu quả vẫn tiếp tục được thực hiện.
Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cũng cho rằng sầu riêng Hải Nam đã thu hoạch từ năm 2023 nhưng chất lượng chưa thể so với sản phẩm của Việt Nam và Thái Lan. Khí hậu, thổ nhưỡng không thuận lợi như Đông Nam Á, trong khi bão lớn và mùa đông rét buốt làm tăng chi phí gia cố, chống đỡ cây.
Việc Vân Nam thu hoạch sầu riêng trồng thử chưa phải vấn đề lớn đối với các nhà xuất khẩu Đông Nam Á trong thời gian trước mắt. Mức độ cạnh tranh trong 5-10 năm tới vẫn khó đánh giá vì còn phụ thuộc vào công nghệ và phương thức sản xuất của Trung Quốc.
Điều đáng chú ý khác, theo ông Mười, là doanh nghiệp Trung Quốc đang đầu tư trồng sầu riêng tại Lào và Campuchia. Riêng tại Lào, có vùng trồng lên tới hàng nghìn ha, hiện mới trồng 2-3 năm và sẽ bước vào thời kỳ thu hoạch trong những năm tới.
Thị trường hiện có khoảng 5 quốc gia xuất khẩu sầu riêng. “Khi số lượng nhà cung cấp tăng lên, thị trường sẽ được chia sẻ cho nhiều bên hơn. Do đó, chất lượng sản phẩm sẽ là yếu tố quan trọng quyết định khả năng giành thị phần”, ông nhận định.
Trước mắt, Việt Nam vẫn có lợi thế về thời điểm cung ứng. Trong tháng 10-11, sầu riêng Tây Nguyên vẫn còn nguồn hàng dù đã vào cuối vụ, trong khi nhiều nước khác đã hết mùa, giúp Việt Nam gần như trở thành nguồn cung sầu riêng tươi chủ yếu cho thị trường Trung Quốc.
Mùa quả tại Tây Song Bản Nạp có thể kéo dài đến tháng 10, trùng với khoảng thời gian này. Nếu mục tiêu 2.000 ha vào năm 2028 được thực hiện, vùng trồng sầu riêng tại Vân Nam sẽ trở thành một yếu tố đáng chú ý đối với thị trường trong những năm tiếp theo.
Ông Võ Tấn Lợi cho rằng sầu riêng Việt Nam cần hướng tới phân khúc cao cấp để cải thiện giá bán, thay vì chỉ dựa vào cạnh tranh giá, đồng thời duy trì chất lượng đồng đều và ổn định. “Khi chất lượng được kiểm soát từ vùng trồng, doanh nghiệp có thể chủ động hơn về nguồn nguyên liệu, thị trường có niềm tin hơn”, ông Lợi nói. Ông Mười khuyến nghị Việt Nam thận trọng khi mở rộng diện tích, đồng thời ưu tiên chuẩn hóa quy trình sản xuất.
Sen Vàng (tổng hợp)
