ĐỒNG NAI— Duy trì vị thế dẫn đầu ngành điều cả nước với gần 2,8 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu năm 2025, chiếm khoảng 50% tổng giá trị xuất khẩu hạt điều quốc gia. Chiến lược trọng tâm giai đoạn 2026-2030 là chuyển dịch sang chế biến sâu gắn với chương trình OCOP 5 sao và xây dựng thương hiệu quốc tế.
Sau khi hợp nhất địa giới với tỉnh Bình Phước cũ từ tháng 7/2025, Đồng Nai sở hữu 180.000 ha điều cùng 1.416 cơ sở chế biến trên địa bàn. Đây là tiền đề để tỉnh tái cơ cấu ngành hàng theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, đồng thời ứng phó với ba thách thức lớn về nguyên liệu, công nghệ và thị trường xuất khẩu. Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) cùng các sự kiện xúc tiến như Lễ hội Quả điều vàng đang được sử dụng như công cụ chủ lực để định vị thương hiệu hạt điều địa phương.
Ba trụ cột giữ vị thế 50% xuất khẩu điều quốc gia
Việc sáp nhập khu vực Bình Phước cũ đưa Đồng Nai trở thành địa phương có diện tích canh tác điều lớn nhất Việt Nam. Riêng năm 2025, giá trị xuất khẩu hạt điều của tỉnh đạt gần 2,8 tỷ USD, trở thành một trong ba ngành hàng xuất khẩu chủ lực bên cạnh các sản phẩm công nghiệp chế biến.
Trụ cột thứ nhất là chuyển dịch từ gia công xuất khẩu thô sang chế biến sâu. Các doanh nghiệp trên địa bàn đã đa dạng hóa dòng sản phẩm tinh chế như hạt điều rang muối, hạt điều tẩm vị, bơ điều và phân khúc đồ uống giá trị cao như sữa hạt điều. Nhà máy Chế biến nông sản và thực phẩm Bà Tư Bình Phước thuộc Công ty cổ phần Tập đoàn Gia Bảo vừa được khánh thành với tổng vốn đầu tư 6,5 triệu USD, ứng dụng dây chuyền tự động hóa khép kín.
Trụ cột thứ hai là mô hình liên kết chuỗi giá trị “4 nhà” gồm Nhà nước, nhà nông, nhà khoa học và nhà doanh nghiệp. Các hợp tác xã và nông dân được doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm với giá ổn định, đồng thời được hỗ trợ cây giống, phân bón và kỹ thuật canh tác. Theo đánh giá của ngành nông nghiệp tỉnh, mô hình này giúp vùng nguyên liệu phát triển theo hướng thâm canh và chuyên canh, giảm rủi ro biến động giá cho người trồng.
Trụ cột thứ ba là ứng dụng khoa học kỹ thuật và canh tác xanh. Với diện tích trên 20 năm tuổi đã già cỗi, năng suất sụt giảm, địa phương vận động nông dân tái canh bằng giống điều mới chống chịu thời tiết tốt, điển hình là giống BP-102. Các mô hình canh tác hữu cơ đạt chuẩn VietGAP, GlobalGAP cũng được nhân rộng, giúp tăng giá trị bán ra từ 15% đến 30% so với canh tác truyền thống và mở đường vào các thị trường cao cấp như Mỹ, châu Âu. Chỉ dẫn địa lý “Hạt điều Bình Phước” đã được bảo hộ trước đây tiếp tục được khai thác như tài sản sở hữu trí tuệ chung, củng cố niềm tin với khách hàng quốc tế.
Quy trình đánh giá OCOP 5 sao và vị thế của hạt điều
Để đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia, sản phẩm phải trải qua quy trình đánh giá và phân hạng thống nhất từ cấp xã đến trung ương. Quy trình bắt đầu tại cấp xã, nơi Ủy ban nhân dân xã tiếp nhận hồ sơ và đánh giá các tiêu chí nền tảng như nguồn gốc nguyên liệu tại địa phương, tỷ lệ sử dụng lao động bản địa, nguồn gốc ý tưởng sản phẩm và việc phát huy bản sắc địa phương.
Sau khi thông qua cấp xã, hồ sơ được chuyển lên cấp tỉnh. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ra quyết định thành lập Hội đồng và Tổ tư vấn đánh giá. Tổ tư vấn tiến hành thẩm định chi tiết, yêu cầu kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm qua các đơn vị độc lập, đồng thời kiểm tra thực tế tại cơ sở sản xuất để giám sát quy trình công nghệ, vệ sinh môi trường và điều kiện an toàn thực phẩm.
Bộ tiêu chí đánh giá được chia làm ba phần với thang điểm 100, gồm các tiêu chí về sản phẩm và sức mạnh cộng đồng chiếm 40 điểm, khả năng tiếp thị chiếm 25 điểm, và chất lượng sản phẩm chiếm 35 điểm. Để đạt hạng 5 sao, sản phẩm bắt buộc phải đạt điểm trung bình từ 90 đến 100, chứng minh tính đặc trưng cao, đạt tiêu chuẩn chất lượng quốc tế và đủ điều kiện xuất khẩu. Giấy chứng nhận có giá trị pháp lý trong thời hạn 36 tháng.
Tính đến thời điểm hiện tại, toàn tỉnh Đồng Nai đã xây dựng thành công 496 sản phẩm OCOP, trong đó nhóm sản phẩm chế biến từ hạt điều chiếm ưu thế áp đảo về số lượng chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia. Tiêu biểu là Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Nga Biên — chủ sở hữu thương hiệu Vigonuts đặt tại xã Xuân Hòa — đã có 4 sản phẩm hạt điều đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia gồm hạt điều vị phô mai trứng muối, hạt điều vị rang muối nguyên bản, hạt điều vị tỏi ớt và hạt điều nguyên vị rang chay.
Đại diện doanh nghiệp cho biết riêng sản phẩm hạt điều vị tỏi ớt mất gần 6 tháng để nghiên cứu công thức, với tiêu chí không sử dụng phẩm màu và không chiên dầu nhằm giữ hương vị đặc trưng của điều bản địa. Trong đợt đánh giá năm 2025, Hội đồng cấp tỉnh đã thẩm định thêm 15 sản phẩm mới, trong đó 11 sản phẩm chế biến từ hạt điều và 6 sản phẩm được xếp vào nhóm tiềm năng OCOP 5 sao cấp quốc gia.
Lễ hội Quả điều vàng — đòn bẩy quảng bá thương hiệu quốc tế
Nhằm tôn vinh ngành hàng chủ lực, Lễ hội Quả điều vàng tỉnh Đồng Nai năm 2026 dự kiến tổ chức từ ngày 21/5 đến 25/5 tại Nông trại du lịch Quả Điều Vàng thuộc Công ty cổ phần Vĩnh Phúc, tọa lạc tại xã Đồng Tâm. Sự kiện được thiết kế như một không gian văn hóa và trải nghiệm đa giác quan, mở cửa tự do cho du khách.
Xuyên suốt thời gian diễn ra lễ hội, khách tham quan hòa mình vào không gian biểu diễn cồng chiêng, tham gia các trò chơi dân gian và trực tiếp trải nghiệm hoạt động thu hoạch hạt điều tại các mô hình thâm canh. Khu vực trưng bày lịch sử ngành chế biến điều và không gian ẩm thực là điểm nhấn, nơi du khách thưởng thức hàng chục món ăn sáng tạo chế biến từ hạt điều. Sự kiện xác lập kỷ lục về món xôi chiên phồng hạt điều lớn nhất Việt Nam, kết hợp tinh hoa ẩm thực xôi chiên truyền thống của Đồng Nai cũ cùng hạt điều hảo hạng của Bình Phước cũ.
Để gia tăng sức lan tỏa, các hoạt động chính cùng khu vực trưng bày sản phẩm OCOP được phát trực tiếp (livestream) trên các nền tảng thương mại điện tử, giúp sản phẩm tiếp cận hàng triệu người tiêu dùng. Ban tổ chức nhận định lễ hội mang lại hiệu ứng kép về kinh tế lẫn văn hóa, vừa tri ân những người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp gắn bó với cây điều, vừa khẳng định vai trò trụ cột của ngành hàng đối với kinh tế nông nghiệp của tỉnh.
Lễ hội đồng thời đóng vai trò diễn đàn giao thương cấp cao. Thông qua các hội nghị chuyên đề và hội thi gian hàng, sự kiện tạo không gian kết nối trực tiếp giữa nhà sản xuất địa phương với doanh nghiệp xuất nhập khẩu quốc tế, mở ra cơ hội ký kết hợp tác và mở rộng kênh phân phối. Hoạt động này định hướng hạt điều địa phương thâm nhập sâu hơn vào các chuỗi bán lẻ toàn cầu, nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam và định vị hạt điều như một “đại sứ văn hóa” trong chiến lược xây dựng thương hiệu quốc tế.
Ba nút thắt nguyên liệu, công nghệ và thị trường giai đoạn 2026-2030
Dù nắm giữ nhiều lợi thế, ngành chế biến hạt điều Đồng Nai đang đối diện thách thức trên ba phương diện: nguyên liệu đầu vào, công nghệ chế biến và biến động thị trường xuất khẩu trong giai đoạn 2026-2030.
Về nguồn cung nguyên liệu, đây là điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Dù sở hữu diện tích canh tác lớn nhất nước, sản lượng thu hoạch nội địa hiện chỉ đáp ứng khoảng từ 10% đến 30% công suất các nhà máy. Phần còn lại từ 70% đến 90% phụ thuộc vào nguồn điều thô nhập khẩu từ châu Phi, Campuchia và Indonesia. Các quốc gia châu Phi đang đẩy mạnh năng lực chế biến nội địa bằng hàng loạt rào cản như cấm xuất khẩu điều thô giai đoạn đầu vụ, áp mức giá xuất khẩu tối thiểu và tăng thuế, phí xuất khẩu.
Chất lượng nguyên liệu nhập khẩu cũng thiếu ổn định. Có thời điểm chỉ khoảng 70% lượng điều thô từ châu Phi đạt tiêu chuẩn chế biến, gây hao hụt cho doanh nghiệp. Ở trong nước, vùng nguyên liệu còn bị đe dọa bởi biến đổi khí hậu; những đợt nắng nóng kéo dài xen lẫn mưa trái mùa trong thời kỳ cây ra hoa làm giảm tỷ lệ đậu trái, khiến sản lượng tại nhiều vùng sụt giảm tới 30%. Trước sức hấp dẫn của các loại cây trồng có giá trị cao khác, nguy cơ người dân chặt bỏ điều để chuyển đổi cơ cấu cây trồng vẫn hiện hữu.
Về công nghệ, ngành vẫn còn nhiều hạn chế. Trong hơn 1.400 cơ sở chế biến, phần đông hoạt động ở quy mô nhỏ, siêu nhỏ với nguồn lực tài chính yếu, chủ yếu áp dụng phương thức sản xuất thủ công và chưa làm chủ công nghệ chế biến sâu. Nhiều đơn vị tập trung tiêu thụ nội địa cũng chưa chú trọng các quy chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm, thiết kế bao bì, nhãn mác hay hệ thống truy xuất nguồn gốc. Việc thiếu công nghệ tự động hóa làm tăng chi phí nhân công và giảm khả năng cạnh tranh trước các rào cản kỹ thuật của thị trường phát triển.
Trên phương diện thị trường, bối cảnh quốc tế tiềm ẩn nhiều rủi ro. Sản lượng điều thô toàn cầu năm 2026 được dự báo duy trì ở mức cao, đạt khoảng từ 5,8 triệu đến 6 triệu tấn. Tuy nhiên, nhu cầu tiêu thụ nhân điều tại Hoa Kỳ và châu Âu có dấu hiệu suy giảm do áp lực lạm phát khiến người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu. Khủng hoảng địa chính trị tại khu vực Trung Đông đang phá vỡ chuỗi cung ứng hàng hải toàn cầu, đẩy cước phí logistics và chi phí bảo hiểm tăng mạnh — cước vận chuyển từ cửa khẩu Hoa Lư về cửa khẩu Trà Việt đã tăng từ 200 USD/tấn lên 220 USD/tấn, đồng nghĩa nguy cơ sụt giảm khoảng 10% nhu cầu tiêu thụ điều từ khu vực này.
Tại thị trường Hoa Kỳ, mức thuế đối ứng đã được đàm phán giảm về 0% vào tháng 11/2025, song hạt điều Việt Nam vấp phải sự cạnh tranh trực tiếp từ sản phẩm hạnh nhân nội địa có giá thành thấp hơn. Xu hướng tiêu dùng toàn cầu đồng thời dịch chuyển mạnh sang thực phẩm thuần chay, hữu cơ và các tiêu chuẩn phát triển bền vững (ESG), buộc doanh nghiệp Việt Nam phải nhanh chóng làm chủ phân khúc giá trị cao như sữa hạt điều nếu muốn giữ vững thị phần. Lời giải cho Đồng Nai nằm ở khả năng đồng bộ ba khâu: ổn định vùng nguyên liệu nội địa, nâng cấp công nghệ chế biến sâu và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu ngoài các điểm đến truyền thống.
Ngọc Duyên
