Gần 97% thanh thiếu niên Việt Nam đang sống trong không gian mạng — nhưng chỉ 36% trong số đó từng được dạy cách tự bảo vệ mình. Khoảng trống nguy hiểm đó đang thúc đẩy một làn sóng cải cách pháp lý và công nghệ chưa từng có tiền lệ.
Việt Nam hiện có gần 68,17 triệu người dùng Internet, trong đó thanh thiếu niên chiếm tỷ lệ tiếp cận cao nhất với hơn 96,9% có khả năng truy cập không gian mạng. Thế giới trực tuyến mở ra cơ hội học tập và sáng tạo không giới hạn, nhưng cũng ẩn chứa những cạm bẫy đang cướp đi sức khỏe tâm thần, nhận thức và thậm chí tính mạng của trẻ em — từ nội dung bạo lực, hình ảnh nhạy cảm cho đến những trào lưu nguy hiểm lan truyền chóng mặt qua các nền tảng trực tuyến. Đứng trước thực trạng đó, Luật An ninh mạng 2025 (Luật số 116/2025/QH15) vừa được Quốc hội thông qua với hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu bước chuyển mình quyết liệt nhất trong hành trình bảo vệ thế hệ công dân số tương lai của Việt Nam.
Mạng xã hội để lại vết hằn gì trên não bộ và hành vi của trẻ?
Đây không chỉ là lo lắng của các bậc phụ huynh. Khoa học đã lên tiếng từ lâu.
Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) chứng minh việc sử dụng mạng xã hội thường xuyên làm thay đổi cách não bộ phát triển ở trẻ vị thành niên — đặc biệt khi hệ thống cảm xúc phát triển sớm trong khi vỏ não trước trán, vùng kiểm soát hành vi và phán đoán, lại hoàn thiện chậm hơn nhiều.
Nghiên cứu từ Viện Karolinska (Thụy Điển) và Đại học Oregon Health & Science (Mỹ) theo dõi hơn 8.300 trẻ em từ 10 đến 14 tuổi cho thấy mạng xã hội có mối liên hệ nhân quả rõ rệt với sự gia tăng triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Tỷ lệ chẩn đoán ADHD tại Mỹ leo từ 9,5% giai đoạn 2003–2007 lên 11,3% giai đoạn 2020–2022 — một con số không thể bỏ qua khi đặt cạnh đà tăng tốc của mạng xã hội.
Tác động lên nhận thức cũng không kém nghiêm trọng. Nghiên cứu đăng trên tạp chí JAMA cho thấy trẻ từ 9 đến 13 tuổi sử dụng mạng xã hội thường xuyên có điểm số thấp hơn trong các bài kiểm tra đọc hiểu, trí nhớ và vốn từ vựng. Trung bình một trẻ tiền thiếu niên dành đến 5,5 giờ mỗi ngày cho màn hình ngoài học tập. Khảo sát tại một phòng khám tâm lý còn ghi nhận 80% bệnh nhân trẻ em sử dụng mạng xã hội trên 10 tiếng mỗi ngày — dẫn đến hội chứng FOMO, sợ bỏ lỡ, khiến các em liên tục kiểm tra tin tức đến 3, 4 giờ sáng.
Hậu quả không dừng lại ở màn hình. Ngày 10/6/2020, một nam sinh lớp 11 tại Quỳnh Lưu, Nghệ An đã giấu một em bé 5 tuổi vào rừng dẫn đến tử vong chỉ vì làm theo trò chơi online. Một bé gái 5 tuổi tại TP.HCM tử vong vì bắt chước video hướng dẫn trò “thắt cổ nhưng vẫn thở được” trên YouTube. Một bé khác 9 tuổi nuốt chiếc bấm móng tay dài 6 cm vào bụng. Trong 7 tháng đầu năm ghi nhận các vụ việc này, gần 270 vụ liên quan đến trẻ em gặp rủi ro trên mạng đã được thống kê. Và 23% trẻ em vô tình nhìn thấy hình ảnh tình dục, 5% từng nhận hình ảnh nhạy cảm không mong muốn.
Những con số đó không phải thống kê lạnh lẽo. Đó là tiếng thét của hàng trăm gia đình.
Luật An ninh mạng 2025 và hành lang pháp lý đang được kiến tạo ra sao?
Trách nhiệm bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thuộc về bất kỳ một cá nhân đơn lẻ nào. Từ Điều 73 Luật Công nghệ thông tin 2006 đến Điều 54 Luật Trẻ em 2016, cơ quan nhà nước, nhà trường và gia đình đều có nghĩa vụ pháp lý rõ ràng trong việc hướng dẫn kỹ năng số và ngăn chặn trẻ tiếp cận nội dung có hại.
Hành lang pháp lý ngày càng được siết chặt theo từng lớp. Nghị định 56/2017/NĐ-CP yêu cầu các doanh nghiệp kinh doanh trên môi trường mạng phải có biện pháp bảo vệ trẻ em, cảnh báo hoặc gỡ bỏ nội dung gây hại; các dịch vụ trò chơi điện tử phải có công cụ kiểm soát thời gian chơi. Nghị định 130/2021/NĐ-CP quy định mức phạt từ 10 đến 20 triệu đồng đối với hành vi cung cấp thông tin khiêu dâm, bạo lực hoặc xúi giục tự tử nhắm vào trẻ em; đồng thời phạt từ 3 đến 5 triệu đồng nếu sử dụng hình ảnh trẻ em trên xuất bản phẩm mà không có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Bước tiến quan trọng nhất: Nghị định 147 áp dụng từ cuối năm 2024 quy định trẻ dưới 16 tuổi đăng ký tài khoản mạng xã hội phải sử dụng thông tin của cha mẹ hoặc người giám hộ. Tiếp nối đó, Luật An ninh mạng 2025 — Luật số 116/2025/QH15, được thông qua tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV, có hiệu lực từ 1/7/2026 — quy định tại Điều 16 rằng cha mẹ hoặc người giám hộ phải chịu trách nhiệm giám sát nội dung trẻ tiếp cận. Đây là lần đầu tiên trách nhiệm pháp lý trực tiếp của cha mẹ được luật hóa tường minh đến mức đó.
Điều 29 Luật An ninh mạng 2018 trước đó cũng nhấn mạnh lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng thuộc Bộ Công an cùng các doanh nghiệp viễn thông phải kịp thời ngăn chặn, xóa bỏ thông tin gây nguy hại và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền trẻ em — tạo thành một hệ thống phòng thủ đa tầng từ pháp lý đến kỹ thuật.
Chương trình quốc gia và giải pháp công nghệ bảo vệ trẻ em số
Chính phủ không chỉ ban hành luật. Chính phủ còn đầu tư hạ tầng.
Ngày 23/3/2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính ký Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030” — nối tiếp Quyết định số 830/QĐ-TTg từ ngày 01/6/2021. Chương trình mới đặt ra bốn mục tiêu 100%: toàn bộ cơ sở giáo dục phổ thông được triển khai giải pháp an ninh mạng; toàn bộ doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet tích hợp công cụ ngăn chặn nội dung độc hại; toàn bộ các tỉnh thành triển khai giáo dục kỹ năng số; và toàn bộ trẻ em bị xâm hại được hỗ trợ khi có yêu cầu.
Để cụ thể hóa, Bộ Thông tin và Truyền thông thành lập Mạng lưới ứng cứu bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng (VN-COP) với 24 thành viên, chính thức ra mắt website vn-cop.vn vào tháng 6/2022. Khi phát hiện nội dung độc hại, người dân có thể báo cáo qua đường dây nóng 0796863111, email [email protected], Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 hoặc cơ quan Công an 113.
Về giải pháp công nghệ, tính đến ngày 14/3/2025, đã có 3 sản phẩm của doanh nghiệp Việt Nam được công nhận hợp chuẩn theo tiêu chuẩn TCCS 03:2024/VNISA: VNPT Family Safe (Tập đoàn VNPT), LinkSafe Home (Công ty Lancs Việt Nam) và SafeGate Family (Công ty SCS). Bộ TTTT cũng ban hành Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng năm 2025 và Quyết định số 1123/QĐ-BTTTT ngày 30/7/2021 nhằm phổ cập hệ sinh thái ứng dụng học tập, giải trí lành mạnh cho trẻ.
Ba sản phẩm. Một hệ sinh thái. Được kiểm định bằng tiêu chuẩn quốc gia.
Từ luật đến phòng khách: Cha mẹ và nhà trường đang ở đâu trong trận tuyến này?
Chính sách mạnh đến đâu cũng cần thực thi ở cấp vi mô nhất — gia đình và trường học. Và đây mới là nơi khoảng trống lớn nhất đang hiện ra.
Khảo sát của Kaspersky trên gần 9.000 phụ huynh có con từ 7 đến 12 tuổi cho thấy 58% cha mẹ thừa nhận đã dành chưa đến 30 phút trong suốt thời thơ ấu của con để nói về an toàn Internet. Trong khi đó, Cục Trẻ em ghi nhận dù gần 90% trẻ em truy cập Internet, chỉ 36% được dạy về an toàn mạng — chủ yếu là nhóm từ 16 đến 17 tuổi. Phần lớn trẻ em đang tự bơi trong đại dương dữ liệu từ rất sớm và rất một mình.
Các chuyên gia tâm lý khuyến nghị cha mẹ xây dựng “bản thỏa thuận gia đình” thay vì lệnh cấm cứng. Về thời lượng màn hình: trẻ từ 0 đến 3 tuổi không nên tiếp xúc với màn hình; trẻ từ 3 đến 6 tuổi không quá 1 giờ mỗi ngày; trẻ lớn hơn giới hạn tối đa từ 1 đến 2 giờ. Để tránh phản ứng tiêu cực khi hết giờ, nên thông báo trước 15 phút, 10 phút, rồi 5 phút — cho trẻ thời gian chuyển tiếp tâm lý.
Về mặt kỹ thuật, cha mẹ tuyệt đối không khai báo sai tuổi khi lập tài khoản cho con. Thay vào đó, YouTube Kids, Google Family Link cùng các ứng dụng VNPT Family Safe, SafeGate Family và MobiSafe Total Security cho phép lọc nội dung độc hại, chặn website đen, kiểm soát ứng dụng mạng xã hội và lên lịch “đi ngủ” cho thiết bị của trẻ từ xa.
Ở nhà trường, nhiều trường đã áp dụng — học sinh cất điện thoại vào tủ từ đầu đến cuối ngày học, kèm nội quy không nhấn “thích” nội dung xấu, không nói tục chửi bậy trực tuyến — cho thấy giải pháp không nhất thiết phải tốn kém hay phức tạp. Điều cốt lõi là nhất quán. Các trường phổ thông cần phấn đấu tổ chức ít nhất 1 buổi ngoại khóa mỗi năm học để trang bị kỹ năng an toàn mạng cho học sinh, đặt nền tảng sức đề kháng số từ sớm.
Luật An ninh mạng 2025 vừa được ký. VN-COP đã hoạt động. Ba giải pháp công nghệ Việt đã được chứng nhận. Khung hành động đã có. Câu hỏi còn lại là: 58% bậc cha mẹ kia — bao giờ thì dành hơn 30 phút để ngồi nói chuyện thật sự với con về thế giới các em đang sống?
Đô Phạm
