Nghị quyết 16-NQ/TW xác định Cảng hàng không quốc tế Long Thành là hạt nhân để Đồng Nai phát triển thành đô thị sân bay, hướng tới trung tâm hàng không khu vực vào năm 2045. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy một sân bay hiện đại chưa đủ tạo nên đô thị sân bay thành công nếu thiếu kết nối, ngành kinh tế dẫn dắt và quy hoạch đồng bộ.
Nghị quyết 16-NQ/TW của Bộ Chính trị ban hành ngày 21-7-2026 đã mở ra định hướng phát triển mới cho Đồng Nai khi xác định Cảng hàng không quốc tế Long Thành là trung tâm của mô hình đô thị sân bay, kết nối toàn vùng Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên, duyên hải Nam Trung Bộ và các hành lang kinh tế xuyên biên giới.
Theo TS Nguyễn Phước Thắng, chuyên gia chuyển đổi số và phát triển bền vững, giảng viên Trường Đại học Hòa Bình, nguyên Chánh Văn phòng Cục Hàng không Việt Nam, mục tiêu đến năm 2045 là đưa Đồng Nai trở thành trung tâm hàng không hiện đại của khu vực châu Á – Thái Bình Dương, trước khi phát triển thành đô thị sân bay đa chức năng có khả năng kết nối toàn cầu vào năm 2065.
Theo ông Thắng, giá trị của Long Thành không chỉ được đánh giá qua số lượng đường băng hay quy mô hành khách mà còn ở khả năng tạo động lực phát triển cho cả vùng kinh tế phía Nam.
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, vị chuyên gia cho rằng sân bay quy mô lớn chỉ là điều kiện ban đầu. Thành công hay thất bại của một đô thị sân bay còn phụ thuộc vào hệ sinh thái kinh tế được hình thành xung quanh.
Ông dẫn trường hợp Trịnh Châu (Trung Quốc), nơi sân bay phát triển mạnh nhờ thu hút Foxconn cùng hàng loạt doanh nghiệp vệ tinh trong lĩnh vực linh kiện, logistics và hải quan. Tổ hợp sản xuất này từng sử dụng hơn 200.000 lao động và giúp khu kinh tế sân bay đạt kim ngạch thương mại khoảng 78 tỷ USD vào năm 2021.
Trong khi đó, Đào Viên (Đài Loan) được xem là mô hình thành công nhờ phân định rõ chức năng quản lý. Hoạt động hàng không được điều hành theo cơ chế chuyên ngành, còn khu công nghiệp, đô thị và hạ tầng xã hội do chính quyền địa phương quản lý trong một quy hoạch thống nhất.
Long Thành cần hệ sinh thái thay vì chỉ có sân bay
Ở chiều ngược lại, TS Nguyễn Phước Thắng cho rằng nhiều dự án sân bay quy mô lớn trên thế giới đã không đạt kỳ vọng do thiếu kết nối và nhu cầu thực tế.
Ông lấy ví dụ sân bay Mirabel tại Montreal (Canada), nơi hoạt động hành khách phải chấm dứt vào năm 2004 sau khi tuyến đường sắt kết nối không được triển khai, còn các chuyến bay nội địa vẫn duy trì tại sân bay Dorval, khiến khả năng trung chuyển bị chia cắt.
Một trường hợp khác là sân bay Ciudad Real (Tây Ban Nha), dự án được đầu tư hơn 1 tỷ euro nhưng không thu hút đủ lượng hành khách do hệ thống kết nối đường sắt cao tốc không được xây dựng như kế hoạch, khiến nhiều hãng hàng không lần lượt rút khỏi đây.
Từ các bài học này, TS Nguyễn Phước Thắng cho rằng phát triển đô thị sân bay cần tuân thủ ba nguyên tắc quan trọng gồm: hạ tầng kết nối phải được đầu tư đồng bộ hoặc đi trước sân bay; phải có ngành kinh tế và doanh nghiệp tạo ra nhu cầu vận tải thực; đồng thời quỹ đất quanh sân bay cần được quản lý như nguồn lực phát triển dài hạn thay vì chỉ khai thác giá trị ngắn hạn.
Đối với Long Thành, ông nhận định các dự án giao thông như cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, Bến Lức – Long Thành, mở rộng cao tốc TPHCM – Long Thành – Dầu Giây và tuyến đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành cần được triển khai trong một mạng lưới thống nhất để phát huy hiệu quả của cảng hàng không.
Song song đó là việc tổ chức mạng bay, quy trình hành lý, xuất nhập cảnh và trung chuyển theo hướng tạo lợi thế cạnh tranh cho toàn hệ thống cảng hàng không, thay vì tối ưu riêng từng sân bay.
Theo chuyên gia, quỹ đất quanh Long Thành cũng cần ưu tiên cho các lĩnh vực như logistics, bảo dưỡng tàu bay, sản xuất thiết bị hàng không, điện tử, bán dẫn, công nghệ sinh học và thương mại điện tử xuyên biên giới, thay vì chỉ tập trung phát triển các dự án bất động sản.
Ngoài hạ tầng và công nghiệp, nguồn nhân lực cũng được xem là yếu tố quyết định. Đồng Nai cần chủ động đào tạo kỹ sư hàng không, nhân lực logistics, chuyên gia bảo dưỡng tàu bay, hải quan và dữ liệu trước khi thị trường xuất hiện tình trạng thiếu hụt.
Bên cạnh đó, một đô thị sân bay muốn phát triển bền vững còn phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng sống với hệ thống nhà ở, trường học, bệnh viện, sinh kế cho người dân bị thu hồi đất cũng như kiểm soát tiếng ồn, chất lượng không khí và phát triển không gian xanh ngay từ giai đoạn quy hoạch.
Bảo An (tổng hợp)
