NEPAL – Trận lũ quét bắt nguồn từ vụ sụp băng đá gần đỉnh Langtang Lirung đã tàn phá hành lang sông Bhote Koshi–Trishuli, khiến ít nhất 584 người ở Nepal và Tây Tạng thiệt mạng, gần 2.500 người mất tích và hai hồ chắn mới tiếp tục đặt vùng hạ lưu trước nguy cơ lũ thứ cấp.
Thảm họa khởi phát lúc 09 giờ 52 phút ngày 26/8 theo giờ Hà Nội, khi phần thấp của một sông băng cùng đá nền sụp xuống thung lũng gần biên giới Nepal–Trung Quốc, tạo thành dòng bùn đá lao qua Lhende Khola rồi tràn vào hệ thống Bhote Koshi và Trishuli.
Đến 23 giờ 24 phút ngày 28/8 theo giờ Hà Nội, cơ quan quản lý thiên tai Nepal ghi nhận 579 người chết, 1.924 người mất tích, trong khi AP và Reuters dẫn số liệu phía Tây Tạng của Trung Quốc có 5 người chết và 558 người mất tích.
Từ một sườn núi sụp xuống dòng lũ xuyên biên giới
Những hình ảnh vệ tinh trước và sau thảm họa cho thấy phần thấp của một sông băng gần Langtang Lirung đã tách khỏi sườn núi ở độ cao khoảng 5.200 m, rơi xuống đáy thung lũng thấp hơn khoảng 1.400 m. Khối băng, đá và trầm tích nhanh chóng biến thành một trận lở quy mô lớn, cuốn thêm vật liệu trên đường đi rồi dồn vào dòng Lhende Khola.
Tín hiệu địa chấn của cú sụp từng khiến giới chức địa phương nghi ngờ một trận động đất đã kích hoạt thảm họa. Tuy nhiên, Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) sau đó xác định tín hiệu này do một vụ lở đất tạo ra, với độ lớn sóng mặt Ms 5,2 và độ sâu 0 km; chưa có bằng chứng cho thấy đây là một trận động đất kiến tạo.
Sự phân biệt này rất quan trọng. Dữ liệu hiện có ủng hộ chuỗi diễn biến bắt đầu bằng sụp băng đá và dòng vật liệu, không phải một trận động đất thông thường; còn nguyên nhân trực tiếp khiến sông băng mất ổn định vẫn cần được khảo sát thêm, vì các nhà khoa học chưa thể quy toàn bộ sự kiện cho một yếu tố duy nhất ngay trong những ngày đầu.
Theo đồ họa điều tra của Reuters, một chuyên gia địa chất thuộc Chính phủ Trung Quốc ước tính dòng băng đá ban đầu di chuyển khoảng 50 m mỗi giây và kéo dài hơn 20 km. Sau khi đánh vào khu vực cửa khẩu Gyirong–Rasuwagadhi, dòng nước và bùn đá tiếp tục hạ xuống các thung lũng của Nepal, phá đường, cầu, nhà cửa và công trình điện trên một hành lang dài hơn 100 km, với tổng độ chênh cao hơn 4.500 m tính từ vùng phát sinh đến đoạn hạ lưu được phân tích.
Tại Timure và Syapru Besi, hai khu vực đầu tiên trên lãnh thổ Nepal chịu sức phá lớn, bản đồ khẩn cấp EMSR927 của Copernicus đã nhận diện 236,95 ha bề mặt bị cào xới hoặc phủ vật liệu do chuyển động khối. Trong phạm vi hai khu vực ảnh vệ tinh này, 695 tòa nhà được xếp loại bị phá hủy, 65 tòa nhà bị hư hại, 104 tòa nhà có thể bị hư hại, cùng 6 cây cầu bị phá hủy và khoảng 15,67 km đường bị phá hủy; đây là số liệu của hai vùng ảnh đã được chấm cấp độ, không phải tổng thiệt hại của toàn bộ thảm họa.
Bộ dữ liệu Disaster Atlas đi kèm dự án đã dựng một hành lang phân tích dài 62,42 km từ Rasuwagadhi đến Devighat, nơi dòng chính hạ 1.339 m. Mô hình này giúp nhìn thấy cách đường, khu dân cư và thủy điện cùng chen trên một đáy thung lũng hẹp, nhưng chính nhóm xây dựng dữ liệu lưu ý phạm vi 62,42 km chỉ là đoạn được lập bản đồ đến Devighat, trong khi dấu vết của thảm họa và hoạt động tìm kiếm đã lan xa hơn nhiều.
Trong hành lang đó, mô hình địa hình xác định 39,37 km² nằm không quá 80 m phía trên lòng sông, với 17.167 cư dân theo WorldPop 2020. Đây chỉ là cận dưới về số người sống trong dải địa hình phơi lộ, không phải số người bị lũ tác động; sau khi đối chiếu với điều tra dân số địa phương, nhóm dữ liệu ước tính quy mô dân cư trong dải này có thể vào khoảng 23.700 người.
Phép đối chiếu với hai vùng quan sát của Copernicus cho thấy 92,8% diện tích bề mặt bị tác động nằm trong dải 80 m, cùng 96,8% số tòa nhà bị xếp loại phá hủy, toàn bộ 6 cây cầu bị phá hủy và 96,3% chiều dài đường bị phá hủy. Kết quả giúp kiểm tra độ hữu ích của mô hình sàng lọc, nhưng không biến phần hành lang chưa có ảnh sau sự kiện thành vùng ngập đã được xác nhận.
Từ Rasuwagadhi, chuỗi địa danh Timure, Syapru Besi, Mailung, Betrawati, Bidur và Devighat nằm nối nhau theo dòng nước cũng là chuỗi điểm dân cư, giao thông và điện lực chịu chung một cú đánh. Ở một thung lũng mà đường và sông gần như dùng cùng hành lang, mỗi cây cầu bị cuốn không chỉ cắt lối đi của người dân mà còn kéo dài thời gian để lực lượng cứu nạn đến điểm tiếp theo.
Con số thương vong vẫn còn phải đối chiếu
Số người chết và mất tích tăng theo từng đợt tìm kiếm, đồng thời thay đổi khi hồ sơ từ các huyện, lực lượng cảnh sát và cơ quan quản lý thảm họa được hợp nhất. Trong ngày 28/8, báo chí Nepal từng dẫn các mốc 538 rồi trên 550 người chết và 977 người mất tích; đến cuối ngày theo giờ Nepal, AP và Reuters dẫn Cơ quan Quản lý và Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai Quốc gia Nepal với số liệu cao hơn là 579 người chết, 1.924 người mất tích.
Khoảng cách giữa các bản cập nhật không nên được hiểu là các nguồn phủ nhận nhau. Đây là dấu hiệu của một hệ thống kiểm đếm còn đang chạy giữa nhiều địa phương, trong bối cảnh liên lạc bị đứt, danh sách du khách và lao động chưa khớp, còn một số người từng bị ghi là mất liên lạc có thể đã đến nơi an toàn nhưng chưa được xác nhận.
Phía Trung Quốc thông báo 5 người chết và 558 người mất tích tại huyện Gyirong thuộc Tây Tạng, trong đó có 260 người nước ngoài. Cộng hai phía theo số mới nhất được Reuters và AP công bố, ít nhất 584 người đã thiệt mạng và 2.482 người còn mất tích, nhưng cả hai tổng số vẫn phải được xem là tạm thời.
Trong danh sách 1.924 người mất tích tại Nepal có 517 công dân nước ngoài, bên cạnh người dân địa phương, nhân viên các dự án thủy điện, lực lượng an ninh và công chức tại cửa khẩu. Nhiều người nước ngoài đang trên đường hành hương đến núi Kailash và hồ Mansarovar hoặc làm việc, du lịch trong khu vực, khiến quá trình đối chiếu còn phải kết nối hồ sơ từ doanh nghiệp lữ hành, cơ quan ngoại giao và gia đình ở nhiều nước.
Việc tìm kiếm không còn giới hạn ở nơi dòng lũ đánh vào đầu tiên. Giới chức Ấn Độ cho biết đã tìm thấy 7 thi thể nghi là nạn nhân lũ quét, trôi dạt vào hai huyện Maharajganj và Kushinagar (bang Uttar Pradesh), giáp vùng Chitwan của Nepal, theo AFP/Reuters, còn The Kathmandu Post ghi nhận thi thể và phần thi thể xuất hiện tại nhiều huyện dọc hệ thống Trishuli–Narayani ở Nepal, từ Nuwakot, Dhading đến Gorkha, Tanahun, Chitwan và Nawalparasi.
Quãng đường mà dòng nước mang các nạn nhân đi xa đã tạo thêm một cuộc khủng hoảng phía sau hoạt động cứu hộ: bảo quản và nhận dạng người đã mất. Bản cập nhật lúc 19 giờ ngày 28/8 theo giờ Nepal ghi nhận 233 thi thể tại Chitwan, trong khi The Kathmandu Post cho biết tổng sức chứa nhà xác của các bệnh viện địa phương chỉ khoảng 30–50; tại Pokhara, 93 thi thể đã được chuyển đến trong lúc sức chứa cộng lại của các nhà xác tại Kaski là 88.
Các cơ quan chức năng đang chụp ảnh, lấy dấu vân tay, khám nghiệm và thu mẫu ADN khi cần thiết. Với những gia đình đi dọc các bệnh viện và điểm tập kết để tìm người thân, mỗi lần danh sách được cập nhật không chỉ là một con số mới, mà còn có thể là câu trả lời họ đã chờ từ khi nước cuốn qua thung lũng.
Việc bảo quản cũng chạy đua với thời gian. Các bệnh viện tại Pokhara cho biết thi thể đang được giữ trong khoảng 2–6 độ C, mức có thể duy trì khoảng 10 ngày đến hai tuần, trong khi thành phố chưa có cơ sở đủ sức giữ số lượng lớn ở nhiệt độ dưới 0 độ C nếu công tác nhận dạng kéo dài.
Cuộc cứu hộ chạy đua với bùn đá và đường bị cắt
Nepal đã huy động 15.431 nhân viên an ninh và cứu được 4.451 người, theo bản cập nhật lúc 19 giờ ngày 28/8 của Cơ quan Quản lý và Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai Quốc gia Nepal được The Rising Nepal đăng tải. Trực thăng được dùng để đưa người mắc kẹt ra ngoài, thả nhu yếu phẩm xuống những nơi bị cô lập và tiếp cận các khu vực mà đường bộ không còn nối được.
Tính đến bản cập nhật này, 16 trực thăng của quân đội và các đơn vị tư nhân đã thực hiện 99 chuyến bay; riêng trong ngày 28/8, 517 người được sơ tán bằng đường không và tổng cộng 129 công dân nước ngoài đã được cứu. Những con số cho thấy hoạt động tiếp cận đang mở rộng, nhưng không đồng nghĩa mọi điểm cô lập đã có đường vào hoặc mọi người trong danh sách mất tích đã được xác minh.
Một trong những cuộc giải cứu lớn diễn ra tại dự án thủy điện Upper Trishuli, nơi quân đội Nepal đưa 350 người ra khỏi một đường hầm. Tuy vậy, bức tranh của toàn ngành thủy điện vẫn chưa rõ: Hiệp hội Các nhà sản xuất điện độc lập Nepal cho biết 13 dự án bị ảnh hưởng trực tiếp, nhiều địa điểm mất đường và sóng điện thoại, khiến việc xác định số lao động an toàn hoặc còn mắc kẹt tiếp tục thay đổi theo từng bản tin.
Thiệt hại đối với giao thông và năng lượng không chỉ làm tăng hóa đơn tái thiết, mà còn trực tiếp thu hẹp lối vào của đội cứu hộ. Khi đường, cầu, bãi đáp và liên lạc cùng hỏng trên một hành lang sông, lực lượng phản ứng phải vừa tìm người, vừa mở lại những tuyến tối thiểu để thực phẩm, nước sạch, thuốc men và nhiên liệu đi vào.
Trong số 198 trạm viễn thông bị gián đoạn, nhà chức trách cho biết 145 trạm đã hoạt động trở lại vào tối 28/8. Việc khôi phục tín hiệu có ý nghĩa trực tiếp với công tác kiểm đếm, bởi một cuộc gọi thành công có thể đưa một người ra khỏi danh sách mất liên lạc, đồng thời cho đội cứu hộ biết nơi nào vẫn chưa nhận được trợ giúp.
Quy mô nhu cầu nhân đạo đã vượt khỏi các điểm bị lũ cuốn nhìn thấy trên ảnh vệ tinh. Liên đoàn quốc tế các Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ ước tính ít nhất 93.000 người bị ảnh hưởng và đang rất cần trợ giúp; UNICEF cho biết ít nhất 17.000 trẻ em cần hỗ trợ nhân đạo khẩn cấp, trong khi 18 trường học bị phá hủy và 20 trường khác bị hư hại.
Tổ chức Y tế Thế giới báo cáo 6 cơ sở y tế bị hư hại, gồm 4 cơ sở bị phá hủy hoàn toàn tại Rasuwa và 2 cơ sở bị hư hại một phần tại Dhading, cùng 8 nhân viên y tế mất tích. Nguy cơ bệnh truyền nhiễm cũng tăng khi người dân phải ở tập trung, nguồn nước và điều kiện vệ sinh bị gián đoạn, còn hệ thống y tế địa phương phải đồng thời chăm sóc người bị thương và hỗ trợ nhận dạng nạn nhân.
Chính sách tiếp nhận hỗ trợ quốc tế của Nepal cũng chuyển động theo yêu cầu thực tế. Sau tuyên bố ban đầu rằng lực lượng trong nước có thể đảm nhiệm cứu nạn, Chính phủ Nepal đã đồng ý tiếp nhận số lượng hạn chế chuyên gia và kỹ thuật viên từ Ấn Độ, Trung Quốc, Australia và Hàn Quốc cho các nhiệm vụ chuyên biệt như cứu hộ đường hầm, xét nghiệm ADN và giám định pháp y, theo The Kathmandu Post.
Hai hồ chắn giữ vùng hạ lưu trong tình trạng cảnh giác
Cuộc tìm kiếm ngày 28/8 từng phải dừng khoảng ba giờ khi một hồ hình thành do vật liệu chắn dòng bắt đầu tràn nước vào Lhende Khola và hệ thống Trishuli. Hoạt động cứu hộ được nối lại sau khi nhà chức trách đánh giá nguy cơ trước mắt có thể kiểm soát, nhưng việc một hồ đã tràn không có nghĩa mối đe dọa đã chấm dứt.
Reuters cho biết Nepal đang theo dõi hai hồ chắn ở thượng nguồn. Phân tích của cơ quan tài nguyên nước Trung Quốc cho thấy hồ thứ nhất đang thu nhỏ, trong khi ảnh vệ tinh cho thấy hồ thứ hai tiếp tục lớn lên mà chưa nhìn thấy lối thoát rõ ràng; giới chức Nepal cảnh báo nguy cơ lũ vẫn còn cho đến khi cả hai hồ thoát hết nước.
Một hồ chắn tự nhiên không có kết cấu được tính toán như đập nhân tạo. Nước tăng có thể tràn qua chỗ thấp, thấm qua hoặc khoét vào hỗn hợp bùn, đá và băng; diễn biến có thể là rút dần, tràn có kiểm soát tự nhiên hoặc phá vỡ nhanh, nên trạng thái của hồ phải được đọc bằng chuỗi quan sát thay vì một ảnh chụp đơn lẻ.
Đây là phần nguy hiểm của một thảm họa dây chuyền: khối băng đá sụp không chỉ tạo ra dòng lũ đầu tiên, mà vật liệu nó để lại còn có thể chặn sông, giữ nước rồi sinh ra một đợt lũ mới. Bùn chưa kịp khô, người dân và lực lượng cứu hộ đã phải nhìn lên thượng nguồn, cân nhắc từng lần xuống lòng sông, đưa máy móc vào hiện trường hoặc trở lại khu dân cư.
Copernicus đã kích hoạt bản đồ khẩn cấp, còn Nepal và Trung Quốc tiếp tục dùng ảnh vệ tinh để giám sát biến đổi của các hồ và sườn núi. Dữ liệu từ bộ Disaster Atlas có thể hỗ trợ sàng lọc những khu vực thấp gần lòng sông, song hồ chắn trong bộ dữ liệu này là mô hình địa hình chứ không phải ranh giới quan sát trực tiếp, nên không được dùng thay cho cảnh báo của cơ quan chức năng.
Trong thực địa, nguyên tắc trước mắt vẫn là giữ người dân, nhân viên cứu hộ và máy móc ra khỏi các đoạn bờ thấp khi có cảnh báo, đồng thời duy trì tuyến rút lên cao. Việc cứu hộ từng phải tạm dừng chính là lời nhắc rằng tiến độ tìm kiếm không thể được đánh đổi bằng cách đặt thêm người vào đường đi của một đợt lũ thứ cấp chưa thể loại trừ.
Ngay cả khi số người được cứu tiếp tục tăng, câu hỏi quyết định đối với hành lang Bhote Koshi–Trishuli vẫn còn bỏ ngỏ: hai hồ chắn sẽ rút an toàn hay lại buộc vùng hạ lưu đối mặt với một đợt nước dữ khác.
Thục Châu (tổng hợp)
