NEPAL – Hơn một tuần sau trận lũ quét ngày 26/8 trên lưu vực Bhotekoshi–Trishuli, hàng nghìn gia đình sống sót đang đối mặt với một mất mát lớn hơn bốn bức tường: nhà ở, tài sản, thuốc men, trường học, nước sạch và cả nơi có thể dựng lại cuộc sống đều bị đặt lại từ đầu.
Sáng 26/8, dòng lũ bùn đá đi từ Rasuwa xuống Nuwakot và Dhading trong vài giờ, xóa nhà cửa và khu dân cư khỏi những đoạn thung lũng vốn đã đông đúc bởi trường học, cửa hàng, bệnh viện và các cụm dân cư ven sông.
Theo Cơ quan Giảm nhẹ và Quản lý Rủi ro Thiên tai Quốc gia Nepal (NDRRMA), tính đến ngày 4/9, thảm họa đã khiến hơn 1.280 người thiệt mạng và hơn 4.700 người vẫn mất tích. Đến mốc 15:30 ngày 4/9 theo giờ Việt Nam, cứu hộ vẫn tiếp diễn ở nhiều nơi, nhưng với những người đã sống sót và quay trở lại, câu hỏi cấp bách đã đổi khác: không phải làm sao thoát khỏi dòng nước, mà là còn gì để dựng lại một đời sống sau khi nước đã đi qua.
Trở về nơi từng là nhà
Ngày 3/9, Shanti Sunar lại đi về phía chỗ căn nhà của bà từng đứng. Hơn một tuần sau lũ, bà vẫn gần như ngày nào cũng trở lại, cúi tìm trong lớp bùn những món vàng và nữ trang gia đình không kịp mang theo khi bỏ chạy.
Đó không còn là việc bước qua một cánh cửa bị gãy để vào một căn nhà hư hỏng. Trong những khu dân cư dọc Trishuli, lũ đã để lại những khoảng trống giữa các công trình còn sót, bùn phủ lên đồ đạc, cây cối và phần còn lại của nhà cửa; tại một số điểm, cả dải đất từng có người sinh sống đã bị nước và vật liệu trôi qua tái tạo thành một bề mặt khác.
Một người trở về vì thế phải làm việc ngược với dòng lũ: tìm từ lớp bùn xem cuộc sống trước ngày 26/8 còn lại dấu vết nào. Một món nữ trang, quần áo, sách vở, vật dụng gia đình hay phần công trình còn sót lại không chỉ là những thứ người dân cố cứu khỏi bùn; chúng là những dấu vết của một đời sống từng tồn tại ở chính nơi ấy.
Đến đầu tháng 9, các đánh giá về nhà ở bắt đầu cho thấy hai lớp thiệt hại khác nhau: những căn đã bị phá hủy và những căn còn đứng nhưng không còn phù hợp để ở. Chính khoảng cách giữa hai nhóm này khiến quy mô tái thiết lớn hơn nhiều số nhà bị phá hoàn toàn.
Kathmandu Post tối 3/9 dẫn dữ liệu của Cơ quan Giảm nhẹ và Quản lý Rủi ro Thiên tai Quốc gia Nepal (NDRRMA) ghi nhận 8.317 căn nhà bị phá hủy. Trong khi đó, Dharma Raj Upreti, lãnh đạo NDRRMA, nói với Reuters rằng ước tính sơ bộ có ít nhất khoảng 7.500 căn bị phá hoàn toàn, bị cuốn đi hoặc chôn dưới bùn và vật liệu.
Hai con số không nên gộp thành một chuỗi tăng giảm vì các nguồn công bố chưa cho thấy chúng dùng cùng phạm vi và cách phân loại. Điều đáng kể hơn đối với những người đang tìm đường trở về xuất hiện ở con số thứ ba: Upreti ước tính khoảng 20.000 căn phải xây lại, bởi không ít ngôi nhà còn đứng nhưng không còn đủ điều kiện để tiếp tục cư trú.
Khoảng cách giữa 7.500 căn bị phá hoàn toàn và khoảng 20.000 căn phải xây lại là khoảng cách giữa hai cách nhìn một thảm họa. Nếu chỉ nhìn từ trên xuống, một mái còn đứng có thể vẫn được tính là một công trình; với người phải ngủ ở đó, câu hỏi duy nhất là nó còn có thể trở thành nhà hay không.
Trong bức tranh rộng ấy, Shanti Sunar chỉ là một người đang cúi xuống giữa lớp bùn. Nhưng hành động nhỏ đó khiến con số hàng chục nghìn căn nhà có hình dạng: mỗi căn là một nơi từng chứa tài sản, ký ức, nhịp sinh hoạt và những thứ người ta chỉ nhận ra mình cần đến khi tất cả cùng biến mất.
Bên trong một căn nhà từng có cả một hệ thống sống
Trước ngày 26/8, một căn nhà ở Trishuli Bazaar có thể đồng thời là nơi ngủ, nơi cất thuốc, chỗ để xe, kho hàng và mặt bằng làm ăn. Khi nước đi qua, tất cả những chức năng ấy không biến mất theo từng bước; chúng có thể bị lấy đi trong cùng một buổi sáng.
Trường hợp Rekha Devi Gosain cho thấy đầy đủ nhất điều đó. Bà sống với bệnh tiểu đường, cao huyết áp và bệnh tuyến giáp, phải dùng thuốc thường xuyên; dòng lũ không chỉ cuốn căn nhà mà còn cuốn bốn cửa hàng gia đình sở hữu, ôtô, xe máy và nhiều tài sản khác, trong khi bà không kịp mang theo thuốc.
Nếu dừng ở danh sách tài sản, thiệt hại dễ biến thành một phép cộng. Nhưng ba ngày sau, khi Gosain ở tại điểm trú gần Bệnh viện Trishuli, những thứ đã mất bắt đầu nối với nhau thành một chuỗi: không nhà để ở, nguồn thu từ cửa hàng bị xóa, phương tiện không còn, thuốc sử dụng hằng ngày cũng không có bên người.
Con trai bà cho biết đã ba ngày mẹ mình không dùng được thuốc thường xuyên vì bệnh viện không có loại cần thiết. Một thảm họa diễn ra trong vài giờ vì vậy đã tạo ra một nhu cầu không thể trì hoãn từng ngày: bệnh mạn tính vẫn tiếp tục dù căn nhà, hiệu thuốc quen, tiền bạc và phương tiện của bệnh nhân đều bị đảo lộn.
Đến ngày 31/8, các điểm khám ở vùng lũ bắt đầu gặp một dạng khó khăn khác. Kathmandu Post ghi nhận có những bệnh nhân mất thuốc cùng đơn thuốc, thậm chí không nhớ chính xác tên loại mình đã dùng; Ram Raja Bhandari, phụ trách y tế của chính quyền thành phố Bidur, nói nhiều người chỉ nhớ mình mắc bệnh gì.
Giấy tờ dân sự cũng chịu số phận tương tự. Đầu tháng 9, Reuters dẫn Phanindra Paudel thuộc Trung tâm Điều hành Khẩn cấp Quốc gia Nepal cho biết có người mất giấy tờ căn cước và hộ chiếu cùng tài sản; tức là một căn nhà bị cuốn có thể kéo theo cả những giấy tờ dùng để chứng minh danh tính, đi lại hoặc thực hiện những thủ tục khác khi bắt đầu lại cuộc sống.
Từ 26 đến 31/8, “mất nhà” vì thế ngày càng ít giống một khái niệm về xây dựng. Nó lan sang y tế, thu nhập, đi lại, giấy tờ, việc chăm sóc người già, trẻ nhỏ và khả năng tự lo những nhu cầu hàng ngày mà trước đó một gia đình tự giải quyết bên trong không gian riêng của mình.
Đó cũng là lúc quy mô của 20.000 căn nhà cần xây lại trở nên lớn hơn bản thân con số. Nếu mỗi mái nhà từng giữ nhiều chức năng như vậy, việc dựng lại hàng chục nghìn mái không chỉ là một chương trình xây dựng; đó là việc khôi phục hàng chục nghìn hệ thống sống nhỏ đã bị phá cùng lúc.
Một buổi học bị cắt ngang, rồi cả nhịp sống trẻ em đổi chỗ
Buổi sáng 26/8 tại Trường Trung học Tribhuvan Trishuli ở Bidur bắt đầu như một ngày học. Sau đó, một cuộc gọi từ Rasuwa báo dòng lũ đang xuống thung lũng khiến hiệu trưởng Rajendra Dawadi và đồng nghiệp phải ngừng lớp, rung chuông và đưa học sinh rời trường.
Reuters cho biết cuộc gọi để lại khoảng 14 phút trước khi dòng nước tới. Khoảng 900 học sinh và 16 nhân viên được đưa khỏi trường; những em đã tới lớp chạy hoặc được đưa lên cao, còn xe buýt đang trên đường được yêu cầu quay lại.
Đến khi nước qua, ngôi trường không còn nữa. Reuters ghi nhận vị trí của Tribhuvan Trishuli Secondary School nằm trong phần lòng sông sau lũ; ảnh ngày 31/8 cho thấy các công trình bị phá dọc khu vực nơi trường từng đứng.
Ngôi trường này từng được xây lại sau động đất Nepal năm 2015. Sáu ngày sau trận lũ 2026, Dawadi vì thế đứng trước cùng một câu hỏi ở một quy mô khác: nếu trường phải xây lại thêm lần nữa, nơi mới phải an toàn hơn nơi đã mất.
Đến sáng 4/9, một trường học biến mất đã trở thành một lát cắt của cả hệ thống giáo dục vùng lũ. Dữ liệu Bộ Giáo dục Nepal được Kathmandu Post dẫn cho thấy 22 trường ở Rasuwa, Nuwakot và Dhading bị ảnh hưởng, trong đó 12 trường bị phá hoàn toàn; hơn 7.000 học sinh chịu tác động trực tiếp.
Ở Bidur, Ram Chandra Basic School mất cả năm tòa nhà và một xe trường; Trishuli Community Boarding School, nơi phục vụ khoảng 250 học sinh, bị cuốn hoàn toàn. Tại Dhading, có lớp học tầng trệt ngập bùn và vật liệu.
Ở một số nơi, những ngôi trường còn đứng lại mang một chức năng khác: chúng trở thành nơi trú cho người mất nhà. Cùng một căn phòng có thể tuần trước là lớp học, vài ngày sau trải chỗ ngủ cho một gia đình; cùng một sân trường chuyển từ nơi trẻ xếp hàng thành không gian sinh hoạt tạm của nhiều người lớn và trẻ nhỏ.
UNICEF cũng triển khai vật tư giáo dục khẩn cấp và hỗ trợ lập các không gian học tạm cho trẻ có trường bị hư hại. Reuters cho biết chính quyền tính tới việc tổ chức lớp ngay tại các điểm tiếp nhận và lưu trú tạm, hay holding centre, trong thời gian chờ hệ thống trường học phục hồi.
Dòng thời gian của trẻ em vì vậy không kết thúc ở khoảnh khắc chạy khỏi nước sáng 26/8. Ngày 31/8, có em quay lại một trường chỉ còn bùn và vật liệu; đến 4/9, hàng nghìn em vẫn ở giữa một hệ thống mà trường học có thể đã mất, có thể chưa an toàn, hoặc đang phải nhường chỗ cho chính những gia đình mất nhà.
Một cuộc sống của trẻ nhỏ vốn được chia bởi những mốc rất bình thường: thức dậy, đến trường, trở về nhà, làm bài, ăn tối, ngủ. Khi nhà và trường cùng biến đổi chức năng trong một tuần, những mốc ấy cũng mất chỗ bám; điều phải dựng lại không chỉ là lớp học, mà là cả nhịp ngày để một đứa trẻ biết sáng mai mình sẽ thức dậy ở đâu và đi đâu.
Khi hàng nghìn gia đình phải dùng chung những thứ từng thuộc về từng nhà
Sau ngày 26/8, những không gian công cộng còn sử dụng được bắt đầu hấp thụ đời sống của những gia đình không còn chỗ ở. Trường học, điểm lưu trú tạm và nhà người thân trở thành phòng ngủ, nơi ăn uống, chỗ chăm trẻ, điểm khám bệnh và chỗ chứa những tài sản ít ỏi còn mang theo được.
Tại Trường Cơ bản Shivalaya (Shivalaya Basic School) ở Laharepauwa ngày 31/8, hơn 150 người cùng ở tạm. Ranjina Tamang, 26 tuổi, ở đó với con trai bốn tháng tuổi; cô mắc hen, bản thân bị cảm, con nhỏ bị sốt và không có tiền mua thuốc bác sĩ đã kê.
Khi hàng trăm người cùng chuyển vào một trường học, nước, thuốc, chỗ ngủ và nhà vệ sinh vốn tách riêng trong từng căn nhà bị gom vào một không gian chưa từng được thiết kế để trở thành nơi ở của từng ấy gia đình.
Đến ngày 3/9, NDRRMA ghi nhận 3.948 người vẫn ở các điểm lưu trú tạm tại Nuwakot, Rasuwa, Dhading và Kathmandu. Cũng theo cơ quan này, 5.135 người đã được điều trị sau thảm họa, từ bệnh viện đến các lực lượng quân đội và cảnh sát vũ trang tham gia chăm sóc y tế.
Nhưng con số rộng hơn nằm ở nước và vệ sinh. UNICEF ước tính khoảng 13.000 hộ, tương đương 65.000 người, đang cần hỗ trợ WASH — nước sạch, vệ sinh môi trường và vệ sinh cá nhân; trong đó ít nhất 22.000 trẻ em cần khẩn cấp nước uống an toàn, nhà vệ sinh và điều kiện vệ sinh cơ bản.
Alice Akunga, Trưởng đại diện UNICEF tại Nepal, mô tả câu hỏi mà các bậc cha mẹ phải tính đi tính lại mỗi ngày: lấy nước ở đâu và nước đó có an toàn cho con hay không. Khi hệ thống cấp nước bị hỏng, nhà vệ sinh bị phá và hàng chục người ở chung một không gian, việc giữ vệ sinh an toàn trở thành một bài toán ở quy mô cộng đồng chứ không còn của từng hộ.
Ở đây, những đồ vật nhỏ lại cho thấy một quy mô lớn. Một can nhựa mười lít không đáng kể khi nước máy còn chảy trong nhà; khi hệ thống nước bị hư, nó trở thành phương tiện để một gia đình mang nước từ điểm an toàn. Dung dịch xử lý nước, xô, xà phòng hay màn chống muỗi không thay được căn nhà, nhưng thiếu chúng, một điểm trú đông người có thể nhanh chóng chuyển từ nơi an toàn trước dòng lũ thành nơi phát sinh một cuộc khủng hoảng sức khỏe khác.
Đến 3–4/9, UNICEF đã đưa vật tư nước sạch và vệ sinh tới khoảng 19.000 người ở Rasuwa và Nuwakot, đồng thời hỗ trợ các hoạt động tâm lý, y tế và giáo dục khẩn cấp. Tại một trường ở Nuwakot ngày 30/8, nhân viên tư vấn gặp một người mẹ cứ nghe tin đồn nước sắp về là muốn chạy; cô con gái bốn tuổi thấy mẹ khóc cũng khóc theo.
Nơi trú tạm vì thế còn phải gánh cả cảm giác an toàn mà căn nhà trước đây từng cung cấp: ngủ mà không phải chuẩn bị chạy, biết nước trong cốc có thể uống và ngày mai vẫn có một chỗ để quay lại.
Sau chín ngày, gần 4.000 người ở các điểm lưu trú tạm không phải chỉ là gần 4.000 chỗ ngủ. Đó là gần 4.000 đời sống cá nhân phải dùng chung nước, nhà vệ sinh, điểm khám, không gian sinh hoạt và sự riêng tư vốn trước đây được phân tán trong hàng nghìn căn nhà.
Sau lần mất nhà thứ hai, câu hỏi không còn là xây bao nhiêu căn
Đối với nhiều gia đình ở Rasuwa, ngày 26/8/2026 không phải lần đầu tiên họ nhìn nơi ở của mình trở thành một nơi không thể tiếp tục sống.
Ngày 25/4/2015, trận động đất 7,8 độ tàn phá Nepal, làm gần 9.000 người thiệt mạng và phá hủy hàng trăm nghìn căn nhà. Rasuwa thuộc nhóm huyện chịu ảnh hưởng nặng; sau động đất và các dư chấn, nhiều cộng đồng miền núi phải rời làng vì nhà cửa hỏng và nguy cơ địa chất khiến việc trở lại không còn an toàn.
Purna Bahadur Ghale là một trong số đó. Gia đình ông vốn ở Gogane, sau động đất phải rời đi và được tái định cư tại Khalte; ông kể mình đã sống sót qua năm 2015, rồi nhiều lần tới Singha Durbar, khu phức hợp đặt nhiều cơ quan trung ương của Chính phủ Nepal tại Kathmandu, để đề nghị chính quyền chuyển cộng đồng tới nơi an toàn hơn.
Mười một năm sau, sáng 26/8/2026, dòng lũ lại đi qua chính nơi họ đã dựng cuộc sống mới. Ghale nói Khalte có 257 căn nhà và “không còn căn nào nguyên vẹn”; đến ngày 3/9, chính quyền địa phương nói khu này có khoảng 300 hộ đang đứng trước một bài toán tái định cư mới.
Nếu câu chuyện chỉ dừng ở Khalte, lời giải có vẻ đơn giản: tìm một khu đất khác. Nhưng đến ngày 3/9, chính quyền Uttargaya cho biết nơi dự kiến cho một phần cộng đồng này chuyển tới – Tallopahire – cũng đã bị lũ cuốn mất khoảng một nửa.
Một đường thẳng nối từ Gogane đến Khalte rồi Tallopahire vì vậy trở thành bản tóm tắt của bài toán lớn hơn. Nơi ở cũ bị bỏ sau động đất; nơi tái định cư lại bị lũ phá; nơi đang được chuẩn bị để chuyển tới tiếp tục bị đặt dấu hỏi về độ an toàn.
Cùng lúc, chính phủ Nepal bắt đầu lập bản đồ các khu dân cư không còn phù hợp để ở và tìm vị trí mới trong hoặc ngoài các huyện bị ảnh hưởng. Đây là lúc con số khoảng 20.000 căn nhà cần xây lại chuyển từ một ước tính xây dựng thành một bài toán địa lý: nếu hàng chục nghìn mái nhà phải dựng mới, chúng sẽ đứng ở đâu.
Kinh nghiệm sau năm 2015 cho thấy câu trả lời không thể chỉ là tìm đất trống. Sushil Gyewali, người từng đứng đầu Cơ quan Tái thiết Quốc gia Nepal, nói việc đưa người dân đi quá xa khỏi nơi ở cũ từng bộc lộ giới hạn rõ rệt, bởi sinh kế, quan hệ kinh tế – xã hội, kết nối văn hóa và khoảng cách tới đất sản xuất đều gắn với khả năng một cộng đồng có thể sống lâu dài ở nơi mới.
Rasuwa còn đặt ra một giới hạn vật lý. Gyewali cho biết sau động đất, các đội đã phải khảo sát rất rộng nhưng vẫn khó tìm đủ đất thích hợp cho tái định cư; địa hình núi dốc khiến khái niệm “một khu đất an toàn gần cộng đồng cũ” không phải lúc nào cũng có sẵn trên bản đồ.
Bởi vậy, từ 26/8 đến mốc 15:30 ngày 4/9, câu chuyện về nhà ở đã đi qua nhiều tầng hơn một chiến dịch tái thiết. Đầu tiên là người chạy khỏi nước; sau đó là người trở về tìm nền nhà; tiếp theo là thuốc, giấy tờ, trường học, nước sạch và chỗ ngủ; cuối cùng, khi tất cả những nhu cầu ấy được đặt cạnh nhau, câu hỏi “xây lại ở đâu” mới lộ đầy đủ trọng lượng.
Một nơi ở mới phải đủ an toàn trước thiên tai, nhưng cũng phải đủ gần ruộng đất, công việc, trường học, cơ sở y tế và những quan hệ cộng đồng đã giúp người dân tồn tại. Nếu thiếu một trong những lớp đó, một căn nhà mới có thể vẫn chỉ là một công trình đứng trên đất chứ chưa phải nơi một gia đình có thể bắt đầu lại.
Dòng lũ ngày 26/8 đã đi qua thung lũng trong vài giờ; đến ngày 4/9, phần khó hơn mới hiện ra: dựng lại không chỉ những mái nhà, mà cả không gian để hàng nghìn cuộc sống có thể tiếp tục ở bên trong chúng.
Thục Châu (tổng hợp)
