Việt Nam vươn lên vị trí thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo trong năm 2025, tiếp tục duy trì đà tăng trưởng năm 2026. Tuy nhiên, biến động thị trường đòi hỏi ngành lúa gạo nâng cao sức cạnh tranh và bảo đảm lợi ích cho người trồng lúa.
Gạo Việt ngày càng nới rộng khoảng cách với Thái Lan
Thị trường gạo thế giới đang chứng kiến những thay đổi đáng chú ý khi Thái Lan, từng giữ vị trí thứ hai trong nhóm các quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất, liên tục đối mặt với áp lực cạnh tranh về giá và sản lượng.
Theo thông tin được The Nation dẫn lại, ông Chookiat Ophaswongse, Chủ tịch danh dự Hiệp hội Các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan, cho biết giá gạo nước này hiện cao hơn gần 100 USD/tấn so với nhiều nguồn cung khác. Mức giá chênh lệch khiến một số khách hàng lớn, trong đó có Trung Quốc, giảm nhập khẩu gạo Thái Lan và chuyển sang các nguồn cung từ Việt Nam, Campuchia.

Một trong những nguyên nhân khiến gạo Thái Lan khó cạnh tranh là năng suất sản xuất thấp. Theo đánh giá của đại diện hiệp hội xuất khẩu gạo nước này, năng suất lúa của Thái Lan chỉ bằng khoảng một nửa Việt Nam, bằng một phần ba Trung Quốc và thấp hơn cả Campuchia.
Trong khi đó, Việt Nam đang thể hiện khả năng duy trì sản lượng xuất khẩu tương đối ổn định ngay cả khi thị trường thế giới rơi vào tình trạng dư cung và giá gạo giảm mạnh.
Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 8,1 triệu tấn gạo, vượt Thái Lan với 7,9 triệu tấn, qua đó vươn lên vị trí thứ hai thế giới. Kết quả này tiếp tục được củng cố trong năm 2026. Trong 9 tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu 6,4 triệu tấn, còn Thái Lan đạt hơn 4,9 triệu tấn.
Đáng chú ý, tính đến hết tháng 10.2026, lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam đã đạt 6,9 triệu tấn. Trong khi đó, Thái Lan dự báo cả năm chỉ xuất khẩu khoảng 7 triệu tấn, thấp hơn mục tiêu đề ra 500.000 tấn.
Theo các chuyên gia, kết quả trên phản ánh năng lực sản xuất, trình độ ứng dụng khoa học kỹ thuật và sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam. Đây cũng là yếu tố giúp gạo Việt duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng lương thực quốc tế, nhất là trong bối cảnh thời tiết cực đoan và nguy cơ siêu El Nino tác động đến sản xuất nông nghiệp.
Giữ lợi thế xuất khẩu nhưng không xem nhẹ những thách thức
Bên cạnh năng lực sản xuất, khả năng thích ứng với thị trường cũng là yếu tố quan trọng giúp gạo Việt Nam duy trì sức cạnh tranh. Việt Nam hiện có nhiều giống gạo thơm chất lượng tốt, năng suất cao và đáp ứng được nhu cầu của các thị trường nhập khẩu lớn.
Philippines, Trung Quốc và các quốc gia châu Phi tiếp tục là những thị trường quan trọng. Khi Philippines giảm mua, nhu cầu từ Trung Quốc và châu Phi tăng lên đã góp phần giảm áp lực tiêu thụ cho gạo Việt Nam.
Thực tế, trong 9 tháng năm 2026, Philippines vẫn nhập khẩu 2,8 triệu tấn gạo từ Việt Nam, dù quốc gia này đang triển khai chiến lược đa dạng hóa nguồn cung. Trong cùng kỳ, lượng gạo nhập khẩu từ Thái Lan đạt 624.841 tấn, còn Myanmar đạt 472.762 tấn.
Theo chuyên gia thị trường Phan Mai Hương từ SS Rice News, nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung của Philippines chưa đạt kết quả như kỳ vọng. Một số nguồn gạo có giá cạnh tranh nhưng chưa đáp ứng được thị hiếu người tiêu dùng, khiến nhà nhập khẩu phải phối trộn với gạo Việt Nam trước khi đưa ra thị trường.
Dù vậy, việc duy trì lợi thế tại những thị trường truyền thống cũng đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải chủ động bảo vệ quan hệ thương mại, nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của khách hàng.
Ở góc độ dài hạn, GS-TS Bùi Chí Bửu, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam, cho rằng sự suy giảm của ngành gạo Thái Lan nên được nhìn nhận như một bài học kinh nghiệm thay vì chỉ xem đó là cơ hội mở rộng thị phần.
Theo ông, Việt Nam có diện tích sản xuất lúa thấp hơn Thái Lan và Ấn Độ từ 2 – 4 lần. Nếu các quốc gia này tăng đầu tư vào hạ tầng sản xuất và khoa học kỹ thuật, năng suất và sản lượng có thể được cải thiện, khiến cạnh tranh trên thị trường quốc tế gay gắt hơn.
Bên cạnh đó, ngành lúa gạo Việt Nam đang đối mặt với nhiều vấn đề nội tại như diện tích sản xuất ngày càng thu hẹp, năng suất đã tiệm cận giới hạn, chi phí đầu vào tăng và lợi nhuận của người trồng lúa còn thấp. Mối liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ chưa chặt chẽ cũng khiến giá cả, thu nhập của nông dân thiếu ổn định.
Một vấn đề khác được chuyên gia lưu ý là giá gạo phục vụ thị trường trong nước vẫn cao hơn đáng kể so với giá xuất khẩu. Vì vậy, phát triển ngành lúa gạo không thể chỉ tập trung vào tăng sản lượng và mở rộng thị trường nước ngoài mà còn phải bảo đảm quyền lợi của người tiêu dùng trong nước.
Để duy trì vị thế cạnh tranh, Việt Nam cần tổ chức lại sản xuất, tăng cường liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp, đồng thời giảm các khâu trung gian trong phân phối và tiêu thụ. Việc thu hẹp khoảng cách giữa giá lúa tại ruộng với giá bán ở chợ, siêu thị cũng là yêu cầu quan trọng.
Vị trí thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo là dấu mốc đáng chú ý của ngành lúa gạo Việt Nam. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ có thể duy trì bền vững khi tăng trưởng xuất khẩu song hành với nâng cao thu nhập cho người trồng lúa và bảo đảm nguồn cung, giá cả hợp lý cho thị trường trong nước.
Minh Nguyệt (tổng hợp)