Tỉnh Ninh Bình — Một phiến đá cát dài hơn 2 mét, chạm nổi 14 thiếu nữ múa dâng hoa, đã nằm dưới lòng đất hơn chín thế kỷ trước khi được khai quật tại phế tích tháp Chương Sơn. Hiện vật là tiêu bản duy nhất thuộc loại hình tay vịn thành bậc còn nguyên vẹn từ thời Lý, được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật Quốc gia ngày 14/1/2015.
Vào các năm 1966 và 1967, chuyên gia Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành thám sát núi Chương Sơn, xã Yên Lợi, huyện Ý Yên, tỉnh Ninh Bình — nơi từng tọa lạc bảo tháp Vạn Phong Thành Thiện, khởi dựng năm 1108 dưới triều vua Lý Nhân Tông. Trên diện tích khai quật 900m², đoàn nghiên cứu thu được hơn 200 di vật đá và 50 viên gạch đất nung, làm sáng tỏ diện mạo một công trình Phật giáo quy mô bậc nhất thời Lý. Trong toàn bộ khối di vật đó, tay vịn thành bậc chạm hình 14 vũ nữ là hiện vật gây chú ý bậc nhất và sau này trở thành Bảo vật Quốc gia duy nhất thuộc loại hình kiến trúc này được tìm thấy tại các di tích thời Lý ở Việt Nam.
Tháp Chương Sơn và những gì khai quật được
Theo Việt sử lược và Đại Việt sử ký toàn thư, bảo tháp Vạn Phong Thành Thiện được khởi dựng năm 1108, khánh thành vào tháng 3/1117. Sử cũ ghi lại núi Chương Sơn ba lần xuất hiện rồng vàng vào các năm 1107, 1114 và 1117 — điềm lành khiến triều đình Lý chọn nơi đây kiến tạo công trình tôn giáo lớn.
Phần chân móng tháp được khai quật có dạng hình vuông, bề rộng 19m. Các cấu kiện như bệ cửa cuốn, đố dọc, chân cột đều mang họa tiết rồng, phượng, khỉ và tượng đầu người mình chim Kinnari. Những viên gạch ghi dòng chữ Hán “Lý gia đệ tứ đế Long Phù Nguyên Hòa ngũ niên tạo” xác nhận vật liệu được sản xuất từ năm 1105.
Tại núi Phương Nhi cách đó 800m về phía Đông Bắc, đợt khai quật năm 2012 tiếp tục đưa lên hàng trăm hiện vật gạch ngói, đá, tiền đồng và cá chì thời Lý – Trần, Lê. Khu vực chân núi còn lưu giữ chân đế bia đá nặng gần 9 tấn (dài 2,4m, rộng 1,76m, dày 0,9m) và pho tượng Phật A Di Đà cao tổng thể 2m — pho tượng và bệ lần lượt đo được 0,92m và 1,08m.
Tay vịn thành bậc — Bảo vật Quốc gia tháp Chương Sơn
Khối đá cát màu xám hình hộp kích thước dài 205cm, cao 46cm, dày 17cm, được chế tác hoàn toàn thủ công. Phần trên chạm nổi 14 vũ nữ ở hai mặt — mỗi bên 7 người đang thực hiện điệu múa dâng hoa. Phần dưới trang trí dải hoa văn hoa sen xen lẫn hoa cúc hình sin, hoa văn tay mướp và dấu hỏi. Mặt trong khoét 2 mộng sâu để lắp ghép với bậc lên xuống, cho thấy đây là cấu kiện kiến trúc thực thụ, không phải tác phẩm trang trí đơn thuần.
Ngày 14/1/2015, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 53/QĐ-TTg công nhận tay vịn thành bậc là Bảo vật Quốc gia đợt 3. Đây là tiêu bản duy nhất thuộc loại hình này được phát hiện trong các di tích thời Lý tại Việt Nam. Hiện vật đang được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Nam Định, thành phố Nam Định, tỉnh Ninh Bình.
Hình tượng vũ nữ và dấu ấn giao lưu văn hóa thời Lý
Mười bốn vũ nữ được chạm trong tư thế chính diện: khuôn mặt trái xoan đầy đặn, đầu ngả ra sau, búi tóc nổi cao và đội mũ nhiều tầng. Thân hình chia ba khúc chao mạnh về phía trước, một chân co một chân duỗi. Tay trái nâng nụ sen lớn, tay phải cầm dải lụa — cổ tay và cổ chân đều mang trang sức.
Hình tượng vũ nữ này có nguồn gốc từ tiên nữ Apsara trong nghệ thuật Hindu giáo, phản ánh sự giao lưu văn hóa giữa Đại Việt thời Lý với các nền văn minh Ấn Độ, Chăm Pa và Trung Quốc. Tuy nhiên, các nghệ nhân thế kỷ 12 đã Việt hóa rõ rệt: thay vì giữ đặc trưng phồn thực hay để hở ngực trần như nguyên bản Apsara, các tiên nữ Chương Sơn mặc xiêm áo bó sát kín đáo, mang khuôn mặt rạng rỡ và hiền hậu.
“Đây là tiêu bản duy nhất được phát hiện trong các di tích thời Lý tại Việt Nam, giữ được độ nguyên vẹn đáng kinh ngạc và có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu, phục dựng kiến trúc tháp Chương Sơn,” Viện Khảo cổ học Việt Nam nhận định trong hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật Quốc gia.
Thanh Hy
