Tối 28/7, Bộ Công an khởi tố, bắt tạm giam Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cùng ba cán bộ khác để điều tra vụ án liên quan hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc. Vụ án một lần nữa đặt ra câu hỏi về những lỗ hổng trong quản lý mã số vùng trồng – điều kiện quan trọng để sầu riêng Việt Nam bước qua cánh cửa thị trường tỷ dân.
Cơ quan Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) xác định ông Hoàng Trung cùng ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, bị khởi tố về tội nhận hối lộ. Cùng bị khởi tố còn có bà Nguyễn Thị Hà, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm dịch vùng 7 và bà Bế Thị Thu Hiền, Trạm trưởng trạm kiểm dịch thực vật.
Theo thông tin điều tra ban đầu, các bị can bị cáo buộc lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong quá trình quản lý, cấp mã số vùng trồng và các hoạt động liên quan đến xuất khẩu sầu riêng. Vụ án được mở rộng từ chuyên án khởi tố vào tháng 11/2025, sau khi cơ quan điều tra phát hiện đường dây liên quan việc mua bán mã số vùng trồng và giấy kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu.
Với thị trường Trung Quốc, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và giấy kiểm nghiệm dư lượng là những điều kiện quan trọng để một lô sầu riêng được thông quan. Khi một loại giấy tờ có thể quyết định cả lô hàng trị giá lớn được đi hay phải nằm lại cửa khẩu, nó cũng có thể trở thành nơi phát sinh những lợi ích không minh bạch nếu cơ chế quản lý thiếu chặt chẽ.
Khi mã số vùng trồng trở thành “cửa ngõ” của hàng tỷ USD
Vụ việc xảy ra trong bối cảnh sầu riêng đang là một trong những ngành hàng xuất khẩu chủ lực của nông nghiệp Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng đạt khoảng 3,86 tỷ USD và tiếp tục mang về hơn nửa tỷ USD trong 5 tháng đầu năm nay.
Nhưng phía sau những con số lớn là một chuỗi sản xuất phụ thuộc chặt chẽ vào tiêu chuẩn chất lượng và khả năng kiểm soát từ vùng trồng. Chỉ một mắt xích có vấn đề cũng có thể khiến hàng hóa bị đình trệ, doanh nghiệp thiệt hại và người nông dân chịu ảnh hưởng.
Tháng 10/2025, gần 2.000 container sầu riêng tại Đắk Lắk từng ùn ứ ở cửa khẩu. Đến đầu tháng 11/2025, C03 khởi tố vụ án và bắt 17 bị can, trong đó có nhiều người làm việc tại các doanh nghiệp kiểm nghiệm và xuất khẩu. Hiệp hội Rau quả Việt Nam sau đó cảnh báo về tình trạng làm giả con dấu, hợp đồng ủy quyền mã số để đối phó với cơ quan chức năng.
Những sự việc liên tiếp cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở một vài doanh nghiệp hay cá nhân. Nếu mã số vùng trồng bị làm giả, mua bán hoặc cấp không đúng quy định, toàn bộ hệ thống kiểm soát chất lượng có nguy cơ bị ảnh hưởng.
Siết quản lý từ gốc để không còn cảnh hàng hóa mắc kẹt
Điều đáng suy nghĩ là những cảnh báo về lỗ hổng quản lý đã xuất hiện từ trước. Tháng 5/2025, Thủ tướng yêu cầu điều tra nghiêm các hành vi gian lận liên quan mã số vùng trồng. Tuy nhiên, đến nay vụ án mới được mở rộng đến những cán bộ giữ vị trí cao trong hệ thống quản lý.
Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng muốn ngành hàng phát triển bền vững cần giải quyết dứt điểm bài toán mã số vùng trồng, đồng thời nâng cao chất lượng sản phẩm một cách toàn diện. Trong khi đó, ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, cho biết diện tích được cấp mã số hợp lệ tại địa phương mới dừng ở 280 vùng, một con số còn nhỏ so với quy mô xuất khẩu hàng tỷ USD.
Mỗi lần một phòng kiểm nghiệm bị đình chỉ hoặc mã số bị thu hồi, hệ quả có thể nhanh chóng lan đến người trồng. Hàng trăm, thậm chí hàng nghìn container có nguy cơ ùn ứ, doanh nghiệp chịu thiệt hại và nông dân lại đối mặt với bài toán quen thuộc: được mùa nhưng khó bán.
Vì vậy, điều cần làm lúc này không chỉ là xử lý nghiêm những cá nhân vi phạm, mà còn phải bịt những kẽ hở đã tạo điều kiện cho sai phạm phát sinh. Quản lý mã số vùng trồng cần minh bạch, kiểm tra thực chất và gắn trách nhiệm rõ ràng với từng khâu.
Một ngành hàng muốn đi xa không thể chỉ dựa vào những con số xuất khẩu kỷ lục. Đằng sau mỗi container sầu riêng là công sức của người nông dân, doanh nghiệp và uy tín của cả nền nông nghiệp. Vụ án đang tiếp tục được điều tra, và câu hỏi đặt ra là: còn bao nhiêu mã số không đúng quy định đang tồn tại trong chuỗi xuất khẩu sầu riêng?
Đô Phạm (tổng hợp)
