ĐẮK LẮK – Việc áp dụng thủ tục trực tuyến trong cấp mã số vùng trồng từ ngày 1/8/2026 được kỳ vọng tháo gỡ khó khăn cho ngành sầu riêng, nhưng nhiều hợp tác xã vẫn phải chờ nhiều năm mới được cấp mã, trong khi vụ án cấp khống loại giấy tờ này đang được mở rộng điều tra.
Từ ngày 1/8/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai quy trình thủ tục hành chính toàn trình trong cấp mã số vùng trồng (MSVT), cho phép kê khai trực tuyến thay cho hồ sơ giấy. Chính sách hướng đến giải quyết những vướng mắc kéo dài tại Đắk Lắk, nơi có hơn 41.000ha sầu riêng, đạt kim ngạch xuất khẩu hơn 1,1 tỷ USD trong niên vụ 2025.
Tuy nhiên, thực tế vẫn còn nhiều trở ngại. Tại xã Krông Pắc, HTX Thăng Tiến phải mất hơn hai năm mới được cấp 5 MSVT đầu tiên, trong khi 52ha của 62 hộ dân bị chồng lấn với mã số đã cấp cho một hợp tác xã khác suốt hơn ba năm nhưng chưa được xử lý. Ông Lê Tấn Dũng, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Thăng Tiến, cho biết đơn vị còn phải tự bỏ kinh phí thuê thiết bị bay khảo sát để hoàn thiện hồ sơ.
MSVT là điều kiện bắt buộc để sầu riêng được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, thị trường tiêu thụ phần lớn sản lượng sầu riêng của Đắk Lắk. Không có mã số, người trồng chỉ có thể bán qua kênh tiểu ngạch với giá thấp hơn đáng kể.
Đến nay, Đắk Lắk mới được cấp 280 MSVT với diện tích khoảng 7.500ha, thấp hơn nhiều so với hơn 41.000ha sầu riêng toàn tỉnh. Riêng HTX Thăng Tiến, từ tháng 3/2023 đến tháng 6/2025 được cấp 5 mã đầu tiên; năm 2026 có thêm một mã, nâng tổng lên 6 mã với 125ha, trong khi 12 mã khác tương ứng 275ha vẫn đang chờ phê duyệt.
Không chỉ HTX Thăng Tiến, HTX Dịch vụ Nông nghiệp sạch cũng phát hiện 52ha của 62 hộ thành viên đã nằm trong MSVT cấp cho một hợp tác xã khác mà chính các hộ dân không hề hay biết. Sự chồng lấn này khiến nhiều diện tích đủ điều kiện sản xuất vẫn chưa thể tham gia xuất khẩu chính ngạch.
Trong khi nhiều hợp tác xã phải mất nhiều năm và bỏ ra hàng trăm triệu đồng để hoàn thiện hồ sơ xin cấp mã hợp pháp, cuối tháng 7/2026, Bộ Công an công bố mở rộng điều tra vụ án liên quan xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc. Cơ quan điều tra làm rõ hành vi của ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cùng ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, bị cáo buộc cấp khống giấy kiểm nghiệm, mua bán trái phép MSVT và mã số cơ sở đóng gói.
Nghịch lý của ngành hàng đang bộc lộ rõ khi người sản xuất làm đúng quy định phải chờ đợi nhiều năm để được cấp mã, còn mã số “khống” lại bị cáo buộc mua bán trái phép ngay trong khâu quản lý. Theo phản ánh, một hồ sơ xin cấp mã số cơ sở đóng gói có thể tốn khoảng 240-250 triệu đồng, dù Nhà nước không thu phí cấp mã.
Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, cho rằng cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đồng bộ từ vùng trồng đến xuất khẩu. Theo ông, chỉ khi toàn chuỗi được quản lý thống nhất mới có thể nhanh chóng xác định nguyên nhân khi xảy ra sự cố và giữ uy tín cho sầu riêng Việt Nam trên thị trường nhập khẩu.
Việc chậm cấp MSVT tiếp tục ảnh hưởng trực tiếp đến giá bán khi những vườn chưa có mã thường bị thu mua thấp hơn, dù quy trình canh tác không khác biệt. Trong bối cảnh xuất khẩu sầu riêng cả nước đạt 562 triệu USD trong 5 tháng đầu năm 2026, sau mức kỷ lục 3,86 tỷ USD của năm 2025, câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ: Khi quy trình truy xuất toàn trình chính thức vận hành từ tháng 8, liệu hàng trăm nghìn tấn sầu riêng Đắk Lắk chưa có mã số có kịp về đích trước vụ thu hoạch chính?
Nhật Minh (tổng hợp)
