KHÁNH HÒA – Mười cá thể bò tót lai mang nguồn gen quý hiếm đang được Vườn quốc gia Núi Chúa – Phước Bình chăm sóc, song việc bảo tồn đứng trước nhiều thách thức khi đàn bò chưa thể sinh sản và kinh phí duy trì năm 2026 vẫn chưa được phê duyệt.
Mỗi ngày, các cán bộ và công nhân của Vườn quốc gia Núi Chúa – Phước Bình đều duy trì việc chăm sóc đàn bò tót lai, những cá thể được xem là mang nguồn gen đặc biệt hiếm có ở Đông Nam Á. Trong khi thời gian sinh sản của đàn bò ngày càng thu hẹp, nỗ lực nhân giống sau nhiều năm vẫn chưa đạt kết quả như mong đợi.
Hơn một năm qua, anh Bình Tô Hà Lúc, 28 tuổi, công nhân của vườn quốc gia, đều đặn đẩy xe rơm và cỏ tươi đi qua khu vườn thực vật rộng hơn 4ha để cho đàn bò ăn. Công việc tưởng như bình thường ấy lại gắn với nhiệm vụ gìn giữ 10 cá thể bò tót lai, gồm 9 con F1 từ 13-16 tuổi và một cá thể F2, đều có nguồn gốc từ một con bò tót đực hoang dã từng xuất hiện ở khu vực Bác Ái Tây hơn một thập kỷ trước.
“Cho ăn nhiều chúng cũng quen dần”, anh Lúc nói, nhưng việc chăm sóc vẫn luôn được thực hiện với khoảng cách phù hợp nhằm giữ bản năng hoang dã của loài thú từng có tên trong Sách Đỏ.
Hành trình gìn giữ đàn bò mang nguồn gen đặc biệt
Câu chuyện về đàn bò tót lai bắt đầu vào cuối năm 2009, khi một con bò tót đực nặng gần một tấn thường xuyên rời rừng xuống thôn Bậc Rây 2, xã Phước Bình (Ninh Thuận cũ) để nhập đàn với bò nhà của người dân vào mỗi chiều. Quá trình sống chung tự nhiên đã tạo ra nhiều cá thể lai F1 vẫn giữ gần như nguyên vẹn những đặc tính hoang dã của bò tót.
Đến năm 2014, con bò tót đực chết, song nguồn gen quý mà nó để lại tiếp tục được các nhà khoa học quan tâm bảo tồn. Từ năm 2013, các cơ quan chức năng của Ninh Thuận, Lâm Đồng và Khánh Hòa lần lượt triển khai ba đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước nhằm bảo tồn và khai thác nguồn gen bò tót lai.
Mười cá thể F1 được mua lại từ người dân để đưa vào trại khảo nghiệm phục vụ nhân giống. Hai năm trước, một cá thể F2 mang khoảng 25% gen bò tót cũng được dự án tiếp nhận sau một lần giao phối tự nhiên ngoài kế hoạch.
Giai đoạn 2021-2025, toàn bộ đàn bò được chuyển giao cho Vườn quốc gia Phước Bình quản lý dưới hình thức tài sản công. Việc này đã khép lại giai đoạn đàn bò từng suy giảm nghiêm trọng do điều kiện nuôi nhốt chưa phù hợp.
Thời gian không còn nhiều cho mục tiêu bảo tồn
Sau hơn một thập kỷ nghiên cứu, kết quả nhân giống vẫn chưa đạt bước tiến như kỳ vọng. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, cán bộ Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa – Phước Bình, chủ nhiệm đề tài “Bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn gen bò tót lai F1 giữa bò cái nhà và bò tót đực” giai đoạn 2021-2025, cả 5 cá thể cái F1 đến nay vẫn chưa sinh sản dù đã được theo dõi phối giống trong nhiều năm.
Riêng năm 2025, các cán bộ ghi nhận 13 lần giao phối tự nhiên giữa các cá thể F1 nhưng chưa có trường hợp nào thụ thai thành công. Theo nhóm nghiên cứu, hiện tượng này có thể liên quan đến sự không tương thích về nhiễm sắc thể giữa bò tót và bò nhà, vốn là hai loài khác nhau.
Ở độ tuổi từ 13-16, các cá thể F1 đều đang bước vào giai đoạn cuối của thời kỳ sinh sản nên khả năng thụ thai sẽ tiếp tục giảm theo thời gian. “Nếu mất đàn bò lai này xem như mất đi một nguồn gene quý hiếm và không bao giờ có lại được”, ông Tuấn cảnh báo.
(Ảnh minh họa: ĐNM)
Trong khi đó, đề xuất kinh phí gần 311 triệu đồng của Ban Quản lý Vườn quốc gia dành cho năm 2026 để duy trì thức ăn, thú y và đồng cỏ cho đàn bò đến nay vẫn đang chờ UBND tỉnh Khánh Hòa phê duyệt.
Khi đồng hồ sinh học của 9 con bò già đi từng ngày, ai sẽ giữ lại 25% dòng máu hoang dã ấy?
An Tâm (tổng hợp)
