TP HCM – Khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày, nhưng 59% vẫn được đưa đi chôn lấp, trong khi phần được đốt phát điện hoặc làm phân compost mới đạt 41%.
Mỗi sáng, nhóm thu gom rác dân lập Tài Dung lại đi qua hàng trăm con hẻm tại phường Thới An, quận 12 cũ, thu gom rác của hơn 500 hộ dân. Công việc ấy diễn ra trong bối cảnh TP HCM sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu đang vận hành 750 điểm tập kết cùng 43 trạm trung chuyển để xử lý khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày.
Chị Kim Dung, chủ nhóm Tài Dung, làm nghề từ năm 1993. Qua nhiều năm, địa điểm đổ rác ngày càng xa và lượng rác tăng theo số hộ, trong khi thói quen gom chung các loại rác vào một túi của người dân vẫn chưa thay đổi.
Khối lượng rác sinh hoạt của TP HCM hiện tương đương hơn 20% lượng rác cả nước. Bình quân mỗi người dân thành phố thải ra gần một kg rác mỗi ngày.
Hành trình đưa rác ra khỏi khu dân cư đã trải qua nhiều địa điểm. Sau khi bãi Đông Thạnh, Hóc Môn cũ, đóng cửa vì ô nhiễm sau hơn 10 năm hoạt động, các chuyến xe lần lượt chuyển đến Gò Cát, Phước Hiệp rồi Đa Phước.
Sau sáp nhập, ba khu vực của TP HCM vẫn mang những cách xử lý khác nhau. Khu vực thành phố cũ, với khoảng 10.500 tấn/ngày, dựa vào Đa Phước và Tây Bắc để chôn lấp, đốt và làm phân compost; Bà Rịa – Vũng Tàu phát sinh khoảng 1.100 tấn và vẫn chủ yếu chôn tại Tóc Tiên.
Bình Dương, với khoảng 2.400 tấn/ngày, đi theo hướng kinh tế tuần hoàn, chỉ chôn phần chất thải trơ không còn khả năng tái chế. Tính đến tháng 3/2026, toàn TP HCM có khoảng 41% rác được đốt phát điện hoặc làm phân compost, còn 59% được chôn lấp.
Khi rác vẫn đi theo một chiều
Trong khi TP HCM còn phụ thuộc lớn vào chôn lấp, Hà Nội đã đưa nhà máy đốt rác phát điện Sóc Sơn vào vận hành từ năm 2022. Theo Tân Hoa Xã, cơ sở này hiện xử lý khoảng 5.000 tấn rác mỗi ngày và Hà Nội đặt mục tiêu đưa tỷ lệ chôn lấp xuống dưới 10% trong giai đoạn 2026-2030.
Dữ liệu được công bố qua Cơ quan Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ cho thấy tiềm năng điện rác của Việt Nam ước khoảng 1.400MW, nhưng công suất thực tế được khai thác chưa tới 300MW. Những trở ngại chính được nêu là chi phí đầu tư cao và thiếu cơ chế giá điện ổn định.
PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn thuộc Đại học Quốc gia TP HCM, ví hành trình của rác hiện nay như một “dòng vật chất” đi theo đường thẳng thay vì quay trở lại nền kinh tế.
TS Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty ARC-V, cũng chỉ ra mặt trái của phương án tưởng như đơn giản và ít tốn kém. Ông cảnh báo chôn lấp tuy rẻ và dễ triển khai nhưng “cái giá phải trả nằm ở nhiều thập kỷ sau”, từ nước rỉ rác đến khí methane.
Sự phụ thuộc vào số ít đầu mối xử lý từng bộc lộ rõ vào đêm 23/1/2025. Khi công nhân ngừng việc, gần 100 xe rác đã ùn ứ trước cổng Đa Phước, khiến một mắt xích trong hành trình xử lý rác của thành phố gần 14 triệu dân lập tức chịu áp lực.
Từ những túi rác được gom trong các con hẻm ở Thới An đến hàng nghìn tấn chất thải được chuyển đi mỗi ngày, bài toán không chỉ nằm ở khâu thu gom. Khi 59% lượng rác vẫn kết thúc bằng chôn lấp, việc giảm phụ thuộc vào phương thức này vẫn là vấn đề TP HCM phải giải quyết trong hành trình xử lý khoảng 14.000 tấn rác mỗi ngày.
Bảo An (tổng hợp)
