NEPAL – Lũ quét trên hành lang Bhotekoshi–Trishuli đã cuốn nhiều cầu, phá các tuyến đường và khiến nhiều cộng đồng ở Rasuwa, Nuwakot, Dhading bị cắt khỏi bệnh viện, nguồn tiếp tế và liên lạc, kể cả những nơi không bị dòng nước đánh trực tiếp.
Sáng 26/8, dòng lũ từ thượng nguồn tràn vào Rasuwa rồi lao dọc hệ thống Bhotekoshi–Trishuli xuống Nuwakot và Dhading, trong vài giờ làm đứt những tuyến kết nối vốn gắn các thị trấn miền núi với nhau và với Kathmandu, thủ đô Nepal.
Đến 13:45 ngày 3/9 theo giờ Việt Nam, nhiều đoạn đường, cầu tạm và mạng viễn thông đã được nối lại từng phần, nhưng ở một số thung lũng, trực thăng và những tuyến vòng vẫn thay cho cách đi lại bình thường.
Một tuyến đường bị xóa khỏi bản đồ
Sáng 26/8, những dấu mốc đầu tiên của một mạng giao thông bị cắt xuất hiện gần như cùng lúc với dòng lũ. Báo cáo kỹ thuật của cơ quan thủy văn Nepal ghi trạm Syabrubesi ngừng truyền dữ liệu lúc 8:50, đến 9:05 nhà chức trách nhận tin một trận lũ lớn đã vào Bhotekoshi từ phía thượng nguồn; ít lâu sau, dòng nước bùn đá đã quét qua Timure và Syabrubesi rồi tiếp tục xuống Trishuli.
Tại Timure, cách biên giới Tây Tạng khoảng 3 km, khu chợ và cơ sở hải quan phía Nepal là một trong những nơi đầu tiên bị dòng lũ đánh trúng sau khi tràn vào Rasuwa. Rajendra Dhungana, lãnh đạo hải quan tại đây, kể với Kathmandu Post rằng chỉ trong chốc lát khu chợ đã biến mất; hơn 300 phương tiện và xe tải đang chờ tại khu hải quan bị cuốn, còn tuyến đường nối về phía nam bị phá ở nhiều điểm.
Ngay trong ngày đầu, Cục Đường bộ Nepal đưa ra hai lớp đánh giá khi thiệt hại còn đang được khảo sát. Một báo cáo sơ bộ ghi ít nhất 19 cầu và khoảng 40 km đường bị hư hại hoặc cuốn trôi; còn người phát ngôn Shubharaj Neupane cho biết toàn đoạn Betrawati–Rasuwagadhi dài 42 km bị hư hại tại nhiều vị trí và một số cầu bê tông đã mất. Con số 42 km vì vậy là chiều dài của đoạn tuyến chịu thiệt hại, không có nghĩa toàn bộ 42 km mặt đường biến mất hoàn toàn.
Từ tuyến biên giới bị xé vụn, hậu quả lan xuống những chặng đường người dân vẫn đi mỗi ngày. Đến 29/8, một cư dân trả lời Reuters tại khu vực Trishuli cho biết ôtô còn có thể đi tới Trishuli, nhưng từ đó về phía Rasuwa nhiều nơi chỉ còn có thể tiếp cận bằng trực thăng vì cầu gãy và đường bị cuốn.
Sang 1/9, một phần bản đồ bắt đầu được nối lại. Tuyến bên bờ phải sông Trishuli thuộc đường Galchhi–Trishuli được mở qua Kalleritar, Koshikhola, Piplatar, Darshantar, Chhatrekhola và Gauribesi tới Trishuli Bazaar, khôi phục đường trực tiếp giữa huyện lỵ Nuwakot với một bộ phận dân cư bên kia sông. Nhưng “đường đã mở” lúc này chỉ có nghĩa một lối đi đã trở lại; mạng lưới cũ với những cây cầu và tuyến ngắn quen thuộc vẫn còn nhiều khoảng trống.
Bên kia sông bỗng trở thành một nơi rất xa
Khoảng 11:43 ngày 26/8, báo cáo kỹ thuật ghi cầu Phurke bị lũ cuốn khi dòng nước tiếp tục xuống Dhading. Cùng ngày, những cây cầu khác trên Trishuli lần lượt mất, và chỉ sau một đêm, khoảng cách giữa hai bờ không còn được đo bằng vài phút đi xe mà bằng việc có còn một cây cầu nào để qua hay không.
Ngày 27/8, hệ quả ấy hiện rõ ở Trishuli Hospital. Giám đốc bệnh viện Rajendra Lama nói với OnlineKhabar rằng đường và cầu bị phá đã trở thành trở ngại lớn nhất khi đưa người bị thương tới điều trị: “Không có cách nào đưa bệnh nhân tới đây ngoài trực thăng.” Ở Chakradevi Hospital, cách khu vực chịu ảnh hưởng khoảng một km, bác sĩ cũng cho biết việc chuyển bệnh nhân nặng bằng đường bộ tới Kathmandu đã không thể thực hiện khi các cầu bê tông ở khu vực Dhunge bị cuốn.
Hai ngày sau, đứt gãy ấy đi vào đời sống học sinh. Ngày 29/8, khoảng 40 học sinh và giáo viên mắc kẹt tại Trường Tribhuvan Trishuli Secondary School được trực thăng quân đội đưa sang Bidur; hiệu trưởng Rajendra Dawadi nói: “Chúng tôi đã tới mức phải dùng trực thăng để đi giữa các phường của cùng một đô thị.” Một số học sinh, giáo viên khác còn chờ chuyến tiếp theo.
Ở đoạn Trishuli–Betrawati, giáo viên Madhav Lamichhane cho biết mọi cây cầu giữa hai điểm này đã bị cuốn, đường bị bùn lấp, khiến hàng cứu trợ không thể vào như bình thường. Khoảng 450 học sinh và người dân mắc lại quanh trường phải sử dụng nguồn thực phẩm mua từ chương trình bữa ăn học đường trong lúc chờ tiếp tế; một số vật tư y tế được đưa tới bằng trực thăng.
Đến báo cáo ngày 1/9, NDRRMA mở rộng bức tranh bằng thống kê: 41 cầu dành cho xe cơ giới đã bị cuốn và 4 cầu khác bị hư hại. Con số ấy đến sau những chuyến trực thăng giữa hai phường, một bệnh viện không thể nhận bệnh nhân bằng đường bộ và hàng trăm người phải dùng kho thực phẩm của trường; mỗi cây cầu trong thống kê tương ứng với một phần đời sống thường ngày đã bị cắt.
Cũng ngày 1/9, chính phủ Nepal cho biết đã có sáu cầu Bailey dài 48 m và một cầu dài 70 m, đồng thời hoàn tất khảo sát để lắp cầu tạm ở sông Tadi tại Devighat, Trishuli Bazaar và Betrawati Bazaar. Ấn Độ đã cung cấp một cầu thép mô-đun và cam kết thêm bảy cầu Bailey; chính phủ Nepal nói phía Trung Quốc dự kiến cung cấp 30 cầu Bailey, đây là cam kết được thông báo chứ chưa phải số cầu đã được lắp.
Đến sáng 3/9, trực thăng vẫn chưa thể rút khỏi vai trò của đường bộ. Kathmandu Post ghi nhận khoảng 30 trực thăng quân sự và dân sự đang tham gia các nhiệm vụ trong vùng lũ; đường, bờ sông và nhiều mốc địa hình quen thuộc đã đổi khác đến mức các phi công phải liên tục trao đổi vị trí và tình trạng thung lũng với nhau để bay vào những nơi chưa có lối tiếp cận ổn định.
Một điểm đứt làm lệch tuyến sống còn vào thủ đô
Nếu những cây cầu ở Nuwakot cho thấy một cộng đồng có thể bị chia đôi, Prithvi Highway cho thấy một điểm đứt có thể làm lệch cả tuyến sống còn của thủ đô. Kathmandu là thủ đô Nepal; còn Prithvi Highway là tuyến tiếp vận then chốt đưa người, lương thực, nhiên liệu và hàng thiết yếu vào thung lũng Kathmandu, đồng thời nối thủ đô với nhiều tuyến đi về phía tây và nam đất nước.
Sau lũ 26/8, nhiều đoạn trên hành lang Trishuli và các tuyến nối vào Prithvi Highway bị gián đoạn. Đến 28–29/8, một số đoạn Baireni–Mugling đã được mở lại có điều kiện, nhưng việc đi lại vẫn phụ thuộc vào tình trạng sạt lở và mực nước; người dân ở các huyện phía ngoài Kathmandu bắt đầu phải tính đường vòng thay vì đi theo tuyến quen thuộc.
Ngày 30/8, một điểm đứt mới xuất hiện tại Krishnabhir, Dhading. Dòng Trishuli xói vào chân đường làm một đoạn Prithvi Highway sụt xuống sông, khiến tuyến Muglin–Kathmandu bị chặn hoàn toàn và buộc cảnh sát giao thông điều tiết xe lớn qua Naubise–Palung–Bhainse, trong khi xe nhỏ được hướng sang các tuyến khác như Pharping.
Tới 2/9, khảo sát tại Krishnabhir cho thấy khoảng 70 m mặt đường đã rơi xuống Trishuli và thêm khoảng 120 m nứt nghiêm trọng. Trước thảm họa, đoạn quốc lộ này phục vụ khoảng 12.000 lượt xe mỗi ngày; khi mặt đường đã rơi xuống sông, con số đó cho thấy không chỉ một vệt nhựa bị đứt mà cả dòng người và hàng đi qua nó phải tìm đường khác.
Bộ Cơ sở hạ tầng Vật chất và Giao thông Nepal sau đó quyết định mở một đường tạm phía trên Krishnabhir, đồng thời nghiên cứu các phương án lâu dài như hầm, gia cố đất và tuyến tránh. Khôi phục vì vậy có hai tầng: trước hết mở lối cho xe, rồi mới tính cách đưa hành lang trở lại trạng thái bền vững hơn.
Ở Dhading, một cây cầu nhỏ cho thấy cùng vấn đề ở quy mô đời sống. Ngày 30/8, cầu treo Ghyalchowk–Charaudi dài khoảng 130 m bị một đợt lũ mới cuốn; Radio Nepal ghi nhận khoảng 400 hộ từng dùng cây cầu để đưa sữa và rau sang Charaudi, trong khi một cầu khác ở Dhawadighat đã mất trước đó. Khi tuyến thay thế cũng biến mất, sản phẩm vẫn nằm ở làng nhưng con đường đưa chúng ra chợ không còn.
Krishnabhir và Ghyalchowk khác nhau về quy mô nhưng cùng làm lộ một đặc điểm của mạng giao thông miền núi: một tuyến có thể gánh nhiều chức năng cùng lúc. Khi nó mất, người bệnh, học sinh, xe hàng, nhiên liệu và nông sản không bị nước cuốn trực tiếp vẫn phải chịu hậu quả của dòng lũ.
Không bị lũ quét vẫn có thể bị cô lập
Langtang cho thấy rõ ranh giới ảnh hưởng không trùng với ranh giới nước đã đi qua. Khu vực Langtang thuộc Ward 4 của Gosainkunda Rural Municipality không bị dòng lũ ngày 26/8 đánh trực tiếp, nhưng đường, cầu, đường mòn và một phần Syabrubesi ở phía ngoài bị cuốn đã cắt thung lũng này khỏi Dhunche, huyện lỵ Rasuwa.
Ghi nhận ngày 2/9 của Kathmandu Post là nguồn hiện trường chi tiết nhất hiện có về Langtang. Thành viên hội đồng phường Sandu Chusang cho biết người dân phải đi bộ vòng qua Thulo Syabrubesi trên một đường mòn vốn đã xuống cấp trong mùa mưa; để tới Dhunche rồi Kathmandu nhanh hơn, trực thăng gần như là lựa chọn duy nhất, và quãng đi bộ tới Dhunche lúc đó mất khoảng hai ngày.
Langtang có 116 hộ với khoảng 450 người. Chusang nói lượng thực phẩm tại chỗ có thể đủ khoảng một đến một tháng rưỡi, nhưng nếu đường và cầu không được khôi phục sau khoảng thời gian đó, vấn đề tiếp tế sẽ trở nên cấp bách; vào ngày ông trả lời, khoảng 15–20 du khách vẫn chờ trực thăng rời khu vực.
Sự cô lập còn trở nên nguy hiểm hơn khi một người trong thung lũng cần được cấp cứu. Người phụ trách Lakpa Chhiring Tamang cho biết thuốc vừa được chuyển tới ba ngày trước trận lũ nên còn đủ dùng trong ngắn hạn, nhưng nếu xuất hiện bệnh nhân nặng thì chỉ còn phương án đưa họ bằng trực thăng tới Dhunche hoặc Kathmandu.
Bộ trưởng Du lịch Nepal ngày 2/9 cũng xác nhận các tuyến trekking Langtang, Gosainkunda, Parbatikunda và Nathali bị hư hại và cần tìm đường thay thế. Nguồn này không xác nhận từng con số 116 hộ hay hai ngày đi bộ của Kathmandu Post, nhưng củng cố phần cốt lõi: Langtang bị gián đoạn kết nối dù thung lũng không phải nơi bị dòng lũ quét trực tiếp.
Naukunda Rural Municipality cho thấy cùng một kiểu tác động. Địa phương này không bị lũ đánh trực tiếp, nhưng các tuyến kết nối bị phá khiến người dân phải dùng đường đất vòng qua Suryagadhi ở Nuwakot; tác động vì vậy được truyền từ nơi nước đi qua sang nơi chỉ phụ thuộc vào chính mạng đường đó.
Ngày 31/8, Aamachhodingmo đã cho thấy mức cô lập ở quy mô lớn hơn. Chủ tịch Buchung Tamang nói đường bộ bị cắt hoàn toàn, trực thăng quân đội chỉ thả được lượng hàng hạn chế, còn gạo, đậu, muối và dầu ăn gần cạn; ông mô tả địa phương như đang ở trong tình trạng phong tỏa.
Báo cáo ngày 1/9 của NDRRMA đặt trải nghiệm ấy vào quy mô: 3.702 hộ, gồm 14.461 người tại Gosaikunda và Aamachhodingmo, vẫn bị cô lập với đường bộ, điện và liên lạc gián đoạn kéo dài tới sáu ngày.
Vá lại những đường nối đã đứt
Trong những ngày đầu, bầu trời trở thành tuyến thay thế rõ nhất cho đường bộ. Tại căn cứ Maithili ở Trishuli ngày 29/8, quân đội Nepal liên tục chất hàng cứu trợ lên trực thăng rồi đưa người từ các điểm bị cắt về; những chuyến bay tương tự tiếp tục đến sáng 3/9 vì có nơi xe cơ giới vẫn chưa thể vào.
Nhưng kết nối không chỉ là chuyện đi lại. Sau năm ngày mất điện ở Dhunche, Nepal Red Cross Society và Liên đoàn Chữ thập đỏ – Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế đưa một máy phát điện tới chợ Dhunche; khoảng 150 người đã dùng nguồn điện này để sạc điện thoại và liên lạc với gia đình. Một cư dân nói họ cuối cùng có cơ hội nói chuyện lại với người thân.
Ngày 1/9, đường bờ phải Trishuli được mở lại, các điểm đặt cầu Bailey bắt đầu được khảo sát, còn điện và mạng di động phục hồi từng phần. Đến 3/9, hệ thống vẫn phải được vá bằng nhiều cách tạm thời.
Nepal Telecom báo 83 trạm di động bị ảnh hưởng bởi lũ; Ncell ghi 27 điểm, trong đó ba trạm tại Trishuli, Tiru và Timure bị phá hoàn toàn. Riêng Timure, Ncell cho biết hơn 60 km cáp quang bị cuốn; ở Tiru, do không có đường vào, thiết bị dựng lại trạm phải chuyển bằng trực thăng, còn tại Trishuli kỹ thuật viên dùng một hệ thống dây cáp qua sông để đưa thiết bị sang.
Cơ quan quản lý viễn thông Nepal đã cấp 30 điện thoại vệ tinh cho NDRRMA, còn các nhà mạng phải dựa vào đường truyền vi ba trong thời gian chờ cáp quang được dựng lại. Thủ tướng Balendra Shah nói ngày 2/9 rằng khoảng 95% dịch vụ viễn thông tại vùng thiên tai đã được phục hồi, nhưng người dùng tại Nuwakot ngày 3/9 vẫn phản ánh cuộc gọi khó kết nối, rớt giữa chừng hoặc âm thanh bị méo.
Đến 11:02 ngày 3/9, Kathmandu Post vẫn ghi nhận trực thăng tiếp tục bay vào các thung lũng nơi đường và cầu chưa thể thay thế hoàn toàn. Mốc khóa 13:45 cùng ngày theo giờ Việt Nam cho thấy mạng kết nối vẫn chưa trở về như trước: có đường đã mở, có sóng điện thoại đã lên, có cầu tạm đang chuẩn bị, nhưng ở nơi khác một chuyến bay, một tuyến vòng hoặc một sợi cáp tạm vẫn là cách duy nhất để hai phía của cộng đồng tìm lại nhau.
Trận lũ đi qua hành lang Bhotekoshi–Trishuli trong vài giờ; quãng đường để những nơi bị chia cắt trở lại gần nhau được đo bằng cầu dựng lại, đường vòng, những chuyến trực thăng và cả những cuộc gọi nối được sau nhiều ngày im lặng.
Thục Châu (tổng hợp)
