Nước Anh đang thúc đẩy phong trào đọc sách, trong khi các thuật toán gợi ý trên mạng xã hội có thể khiến người dùng tiếp tục tìm đến những thể loại và mô-típ quen thuộc.
Những ngày đầu tháng 10, nhà báo Katie Rosseinsky của Anh chia sẻ trên The Independent về thói quen đọc sách và nỗ lực mở rộng lựa chọn của bản thân. Dù đọc nhiều cho công việc lẫn sở thích, cô vẫn thường bị cuốn vào những thể loại, giọng văn quen thuộc, như thể đang để chế độ tự động dẫn đường.
Rosseinsky cho rằng, trong bối cảnh nhiều người cùng tiếp nhận những gợi ý từ người có ảnh hưởng, chủ động tìm đến những lựa chọn nằm ngoài nội dung được phục vụ sẵn trên không gian số “mang lại cảm giác gần như cấp tiến”.
Lời cảnh báo này xuất hiện khi nước Anh triển khai nỗ lực khuyến khích người dân trở lại với sách. Năm 2026 được chính phủ Anh cùng tổ chức National Literacy Trust phát động là Năm Đọc sách Quốc gia, với chiến dịch mang khẩu hiệu “Go All In”, được mô tả là lớn nhất trong một thế hệ, nhằm đảo ngược xu hướng suy giảm niềm vui đọc.
Khảo sát năm 2025 của National Literacy Trust cho thấy chỉ khoảng một trong ba người từ 8 đến 18 tuổi thích đọc sách khi rảnh rỗi. Đến đợt khảo sát đầu năm 2026, với hơn 125.000 trẻ em và thanh thiếu niên tham gia, tỷ lệ yêu thích đọc đã tăng lần đầu kể từ năm 2021, dù tổ chức này vẫn đánh giá mức chung còn thấp đáng lo ngại.
Thuật toán và xu hướng lựa chọn những cuốn sách giống nhau
Trong khi các chương trình khuyến đọc được thúc đẩy, mạng xã hội ngày càng trở thành nơi người dùng tìm kiếm sách. BookTok trên TikTok hiện là cộng đồng sách lớn nhất, nhưng nội dung xuất hiện trên bảng tin không được sắp xếp ngẫu nhiên.
Hệ thống gợi ý dựa trên video người dùng đã thích, đã bình luận, thông tin nhân khẩu học và dữ liệu từ những người có đặc điểm tương tự. Cách vận hành này nhằm giữ chân người dùng càng lâu càng tốt, qua đó phục vụ lợi ích kinh doanh của nền tảng.
Marc Cheong, giảng viên cao cấp tại Đại học Melbourne (Australia), cho rằng mô hình hoạt động gắn với doanh thu quảng cáo khiến nền tảng có động lực kéo dài thời gian người dùng xem nội dung để hiển thị thêm quảng cáo. Theo ông, sự tương đồng về thể loại sách là hệ quả khó tránh khi thuật toán liên tục ưu tiên những nội dung có khả năng phổ biến.
“Hãy hình dung theo thuật ngữ toán học, nó sẽ chỉ hồi quy về giá trị trung bình, hay điều có nhiều khả năng phổ biến nhất”.
Tác động của xu hướng này còn thể hiện ở khâu xuất bản. Bà Eleanor Spencer-Regan, nghiên cứu viên cao cấp danh dự tại Đại học Melbourne, cho biết tiểu thuyết Fourth Wing của Rebecca Yarros được duyệt in lần đầu 315.000 bản bìa cứng tại Mỹ năm 2023, cao hơn bốn lần mức 75.000 bản vốn đã được xem là rất lớn đối với sách bìa cứng thông thường.
Dù vậy, việc mở rộng gu đọc không nhất thiết phải bắt đầu từ những thay đổi lớn. Rosseinsky khuyến khích độc giả tìm câu lạc bộ sách thông qua Instagram hoặc các trang bán vé sự kiện như Eventbrite và Skiddle. Bản thân cô cũng thừa nhận rằng nếu không có người bạn lập nhóm đọc chung, cô sẽ không đọc Ulysses của James Joyce theo từng phần mỗi tháng.
Giữa vô số gợi ý xuất hiện trên bảng tin, đôi khi một cuốn sách đáng đọc lại nằm ngoài những lựa chọn quen thuộc. Chủ động tìm kiếm và thử sức với những tác phẩm khác biệt có thể mở ra những góc nhìn mà thuật toán chưa từng đề xuất.
Sen Vàng (tổng hợp)
