TP.HCM – Khi AI trở thành công cụ quen thuộc trong học tập, việc đánh giá học sinh cần chuyển từ nhìn vào sản phẩm cuối cùng sang xem xét cả quá trình tư duy, cách sử dụng công cụ và khả năng tự giải quyết vấn đề.
Các sản phẩm do học sinh tạo ra có thể ngày càng hoàn chỉnh nhờ AI, nhưng điều đó chưa đủ để khẳng định người học thực sự hiểu nội dung và làm chủ kiến thức. Vì thế, giáo viên cần nhận diện đồng thời khả năng làm việc với AI và năng lực suy nghĩ độc lập của học sinh.
Trước đây, sản phẩm cuối cùng thường là căn cứ quan trọng để giáo viên nhận xét kết quả học tập. Nhưng trong môi trường AI, một bài viết mạch lạc chưa chắc cho thấy học sinh hiểu vấn đề, chương trình chạy tốt chưa chắc đồng nghĩa người học nắm được mã lệnh, còn một bài thuyết trình đầy đủ cũng chưa phản ánh hết khả năng tư duy của người thực hiện.
Cách đánh giá vì thế cần đi sâu hơn vào quá trình tạo ra sản phẩm. Học sinh có thể được yêu cầu lưu lại ý tưởng ban đầu, câu hỏi nghiên cứu, nguồn thông tin, những câu hỏi đã đặt cho AI, kết quả nhận được, cách kiểm chứng và phần nội dung tự chỉnh sửa.
Đây là những “dấu vết học tập” giúp giáo viên nhìn rõ hơn cách học sinh suy nghĩ và đưa ra quyết định. Một cuộc vấn đáp ngắn sau khi hoàn thành nhiệm vụ cũng có thể cho thấy các em hiểu đến đâu, vì sao chọn một phương án và đã kiểm chứng thông tin như thế nào.
Như vậy, sản phẩm cuối cùng vẫn có giá trị, nhưng không nên được xem là căn cứ duy nhất. Điều quan trọng hơn là xác định được người học đã suy nghĩ, lựa chọn, kiểm chứng và đóng góp trí tuệ của mình ra sao.
Học cùng AI nhưng không đánh mất năng lực tự học
AI có thể hỗ trợ học sinh tìm kiếm thông tin, gợi ý ý tưởng, phân tích hoặc nhận phản hồi. Trong những nhiệm vụ cho phép sử dụng công cụ này, giáo viên có thể đánh giá cách học sinh đặt vấn đề, xây dựng câu hỏi, lựa chọn nguồn tin, kiểm chứng kết quả và chỉnh sửa sản phẩm.
Ở chiều ngược lại, những bài kiểm tra nhằm xác định năng lực cá nhân vẫn cần có nhiệm vụ không sử dụng AI. Qua viết trực tiếp, giải quyết vấn đề, thực hành, vấn đáp, thuyết trình hoặc xử lý tình huống mới, giáo viên có thể nhận biết những gì học sinh thực sự nhớ, hiểu, phân tích và tự trình bày.
Điều đó đòi hỏi nhà trường xác định rõ nhiệm vụ nào được dùng AI, dùng với mục đích gì và phần năng lực nào học sinh phải tự thực hiện. Nếu chỉ cho phép sử dụng AI, người học dễ hình thành sự phụ thuộc; nếu cấm hoàn toàn, các em lại thiếu cơ hội rèn cách sử dụng công cụ một cách có trách nhiệm.
Năng lực độc lập cũng cần được rèn thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong các kỳ kiểm tra quan trọng. Bên cạnh nhiệm vụ có AI, giáo viên cần duy trì những hoạt động buộc học sinh tự suy nghĩ, lựa chọn và chịu trách nhiệm với câu trả lời của mình.
Một “thước đo” phù hợp trong môi trường AI vì thế cần rộng hơn trước. Giáo viên có thể xem xét mức độ hiểu kiến thức, khả năng đặt vấn đề và đặt câu hỏi, năng lực kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, sáng tạo, đóng góp cá nhân và trách nhiệm khi sử dụng công nghệ.
Trong đó, trách nhiệm và đạo đức số cũng cần được chú ý. Học sinh cần minh bạch về việc sử dụng AI, tôn trọng bản quyền và chịu trách nhiệm với sản phẩm do mình trình bày.
Đổi mới đánh giá không thể chỉ là việc của từng giáo viên. Nhà trường cần thống nhất nguyên tắc sử dụng và đánh giá AI để học sinh không phải đối mặt với những yêu cầu trái ngược giữa các môn học, đồng thời bảo đảm ba phương diện: khả năng làm việc cùng AI, quá trình học tập và năng lực độc lập.
Đánh giá chỉ có thể thay đổi hiệu quả khi cách dạy cũng thay đổi. Những nhiệm vụ yêu cầu học sinh phân tích, vận dụng, tranh luận, thiết kế, thử nghiệm, giải quyết tình huống mới và bảo vệ quan điểm sẽ tạo thêm cơ hội để giáo viên nhận diện năng lực thực chất.
Các hoạt động như STEM, nghiên cứu khoa học, dự án, thảo luận, phản biện và thực hành có thể tạo ra môi trường đó. Ngay cả khi AI được sử dụng, vẫn cần có những thời điểm học sinh tự mình thực hiện nhiệm vụ.
Mục tiêu cuối cùng không phải là khiến học sinh tránh xa AI, mà giúp các em biết lúc nào công cụ này có ích và lúc nào cần tự suy nghĩ, tự quyết định, tự chịu trách nhiệm. Khi đó, AI có thể trở thành một phần của quá trình học tập mà không làm lu mờ những năng lực cốt lõi của người học.
Mỹ Liên (tổng hợp)
