Đồng Nai hơn 300 năm tuổi sở hữu kho tàng văn hóa phi vật thể phong phú từ nhiều cộng đồng dân tộc cùng chung sống. Năm lễ hội truyền thống tiêu biểu — Kỳ Yên, Ăn nhang, Tả Tài Phán, Chùa Ông và cúng thần Lúa (Sayangva) — đang trở thành sản phẩm du lịch văn hóa tín ngưỡng đặc trưng, đưa tên tỉnh lên bản đồ điểm đến của hàng ngàn lữ khách mỗi năm.
Thành phố Đồng Nai — sau khi hợp nhất với Bình Phước theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 (hiệu lực từ 1/7/2025), với trung tâm hành chính đặt tại thành phố Biên Hòa — là vùng đất đa sắc tộc, đa tín ngưỡng với hơn 300 năm hình thành và phát triển. Trong bề dày lịch sử đó, 5 sự kiện tín ngưỡng tiêu biểu gồm Kỳ Yên, Ăn nhang, Tả Tài Phán, Chùa Ông và cúng thần Lúa (Sayangva) được đánh giá cao về giá trị lịch sử, văn hóa và khả năng thu hút du khách. Bài viết tổng hợp đầy đủ thời gian, địa điểm, chủ thể văn hóa và những trải nghiệm độc đáo chờ đón du khách tại 5 lễ hội truyền thống tiêu biểu nhất của vùng đất Đông Nam Bộ này.
Lễ hội Kỳ Yên tại các đình làng cổ Đồng Nai — nghi lễ báo ân Thành hoàng bổn cảnh
Kỳ Yên (cầu an) là một trong những lễ hội quan trọng nhất trong đời sống văn hóa tâm linh người Nam Bộ, phản ánh hình thức sinh hoạt truyền thống mang đậm bản sắc vùng đất. Sự kiện thể hiện lòng cung kính đối với thần linh — đặc biệt là vị Thành hoàng bổn cảnh — cùng các thế hệ tiền hiền khai khẩn, hậu hiền khai cơ đã có công mở mang và phát triển làng xã.
Tại Đồng Nai, Kỳ Yên được tổ chức tại nhiều đình làng cổ kính: đình Tân Lân, đình Phú Cường, đình Bình Kính, đình Mỹ Khánh, đình An Hòa và đình thần Hưng Long. Thời gian tổ chức rơi vào hai mùa xuân và thu, hoặc gắn liền với ngày húy kỵ của đối tượng được thờ tự tại từng đình.
Lịch lễ cụ thể tại một số đình tiêu biểu: đình thần Hưng Long (phường Chơn Thành) tổ chức hằng năm vào ngày 16 tháng 2 âm lịch. Đình Tân Lân (phường Trấn Biên, thành phố Biên Hòa) tổ chức vào ngày 12 và 13 tháng 12 dương lịch — tức ngày 23 và 24 tháng 10 âm lịch — đồng thời là dịp tưởng niệm ngày mất của Đức ông Trần Thượng Xuyên, người có công khai khẩn vùng Biên Hòa xưa thành một vùng kinh tế phát triển. Riêng đình Phú Cường còn tổ chức thêm kỳ lễ trung niên vào tháng Chạp để giỗ thần cuối năm.
Trình tự nghi lễ Kỳ Yên do các bô lão, người có chức sắc và Ban Quý tế đình làng trực tiếp thực hiện, lần lượt qua các nghi thức Túc yết, Đàn cả, Thỉnh sắc, Tỉnh sanh, Tế tiền hiền và hậu hiền.
Du khách đến từ 5 giờ 30 sáng để chứng kiến lễ Thỉnh Sắc cung nghinh thần vị và theo dõi đoàn rước kiệu lộng lẫy có đội múa lân sư rồng dẫn đầu. Buổi tối, sân khấu trời mở ra những trích đoạn hát bội kinh điển. Du khách còn được xem nghệ nhân vẽ mặt nạ, và nếm thử đặc sản phiên chợ hội như bánh cống tôm chấm nước mắm me, xôi vị, bánh lá chanh hay ly sâm lanh lá vối. Tại đình An Hòa (làng Bến Gỗ), nghi thức xô giàn và đua thuyền từng vang tiếng cả vùng Đông Nam Bộ vẫn được duy trì đến ngày nay.
Kỳ Yên còn mang một ý nghĩa kinh tế – xã hội quan trọng: sự kiện được xem là hành động báo ân Thành hoàng bổn cảnh sau một năm buôn bán, khai khẩn vùng đất mới, cầu xin sự che chở cho vụ mùa tiếp theo. Từ đặc trưng đó, Kỳ Yên trở thành cầu nối giữa đời sống tâm linh và đời sống sản xuất nông nghiệp — nền tảng của cư dân Nam Bộ suốt hơn ba thế kỷ qua.
Lễ hội Chùa Ông tại Thất phủ cổ miếu — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầu tiên của Đồng Nai
Di tích Quốc gia Thất phủ cổ miếu được xây dựng từ năm 1684 tại Cù lao Phố, nay thuộc phường Trấn Biên, thành phố Biên Hòa. Đây là nơi thờ Quan Thánh Đế Quân và là địa điểm diễn ra Lễ hội Chùa Ông — minh chứng sinh động cho quá trình hình thành và hòa nhập của cộng đồng người Hoa di cư vào vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai.
Tháng 11 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh Lễ hội Chùa Ông vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — danh hiệu đầu tiên ở hạng mục này của tỉnh Đồng Nai. Đây là sự công nhận xứng đáng cho một lễ hội đã tồn tại hơn 300 năm, gắn liền với lịch sử khai khẩn và phát triển của vùng đất Biên Hòa.
Lễ hội Chùa Ông diễn ra định kỳ vào dịp đầu năm mới âm lịch, do Ban Trị sự Thất phủ cổ miếu điều hành. Kỳ lễ hội lần thứ XI năm 2026 kéo dài 5 ngày, từ ngày 25 tháng 2 đến ngày 1 tháng 3 dương lịch — tức từ mùng 9 đến 13 tháng Giêng năm Bính Ngọ.
Điểm hút mạnh nhất của lễ hội là đoàn Nghinh thần xuất du bằng đường bộ quy tụ tới 800 diễn viên hóa trang thành thần tướng và nhân vật lịch sử, diễu hành qua các tuyến phố quanh chợ Biên Hòa trong âm nhạc Triều Châu và Mân Nam vang vọng. Lễ thả Phúc khí cầu với 1 con rồng xanh và 81 chùm bong bóng bay lên bầu trời cùng lúc với lễ thả 7 hoa đăng đại và 342 hoa đăng trung trôi dọc sông Đồng Nai là khoảnh khắc mà bất kỳ du khách nào cũng khó lòng quên được.
Sức hút của Lễ hội Chùa Ông đến từ sự đan xen hoàn hảo giữa phần “lễ” trang nghiêm, linh thiêng và phần “hội” náo nhiệt, giàu tính giải trí. Di sản văn hóa phi vật thể ở đây không chỉ gói gọn trong các khoa nghi cúng tế mà còn là bảo tàng sống về nghệ thuật diễn xướng, âm nhạc cổ truyền và ẩm thực bản địa. Tại đây, mọi người không phân biệt dân tộc hay tầng lớp xã hội, cùng hòa quyện tạo nên tinh thần đoàn kết, lối sống nhân ái — những giá trị mà chính quyền địa phương đang đẩy mạnh trong chiến lược phát triển du lịch bền vững dựa trên tài nguyên nhân văn.
Tả Tài Phán và Ăn nhang — hai lễ hội tín ngưỡng đặc sắc của người Hoa Nùng và người Châu ro
Tả Tài Phán (còn gọi là Vạn Nhân Duyên) là sự kiện văn hóa độc đáo của cộng đồng người Hoa Nùng, mang ý nghĩa cầu quốc thái dân an, xua đi mọi ưu tư phiền muộn và mang đến điều tốt lành cho cộng đồng. Điều khiến Tả Tài Phán khác biệt hoàn toàn với các lễ hội khác tại Đồng Nai là tính năng của nó: đây không chỉ là dịp cầu an, cầu siêu mà còn là lễ tấn phong cấp bậc Đại Pháp Sư cho các thầy cúng chủ trì — thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và Đạo giáo.
Đối với cộng đồng người Hoa chuyên canh nông nghiệp, Tả Tài Phán mang ý nghĩa tế lễ để giảm thiểu thiên tai, dịch bệnh hoặc mất mùa, cầu bình an cho mỗi gia đình.
Tả Tài Phán không có ngày cố định chung, thời gian tổ chức tùy thuộc vào điều kiện và sự đóng góp tài chính của từng cộng đồng. Lễ hội thường diễn ra vào ba tháng cuối hoặc ba tháng đầu năm âm lịch. Tại Long Khánh, lễ hội diễn ra theo chu kỳ 3 năm một lần vào tháng 12 âm lịch, kéo dài từ 3 đến 4 ngày. Gần nhất, tại xã Trảng Bom, sự kiện được ấn định từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 12 năm 2025.
Không gian lễ hội Tả Tài Phán là điều làm du khách ngỡ ngàng ngay từ bước chân đầu tiên: Cổng thành 3 cửa uy nghiêm bằng tre dán giấy màu, khu vực cầu thí với các cây nêu treo đèn và dải vải đỏ, cùng Chung Tổ Đường đặt cách cổng 30–33 mét chia làm 3 gian — gian giữa, Võ đàn thờ Ngọc Hoàng và Văn đàn bài trí Tam Bảo Phật. Nghi thức leo cột dao — nơi các Pháp sư trèo lên cây gỗ lớn bằng bậc thang là những lưỡi dao sắc bén — biểu trưng cho lòng dũng cảm và sức mạnh tâm linh, luôn là khoảnh khắc hàng trăm người xem nín thở chờ đợi.
Song hành với Tả Tài Phán là Lễ hội Ăn nhang — ngày hội mang đậm bản sắc truyền thống có nguồn gốc từ đồng bào dân tộc Châu ro. Nghi lễ Ăn nhang được tổ chức nhằm tạ ơn thần linh sau mùa thu hoạch và thỉnh nguyện các ngài phù hộ cho cả xóm làng, gia đình sum vầy, mùa màng năm sau no ấm. Hiện nay, lễ hội này chỉ còn được duy trì duy nhất tại ấp Bầu Trâm (phường Long Khánh, thành phố Long Khánh), tổ chức vào ngày rằm tháng 2 âm lịch trong phạm vi một cụm dân cư.
Sự tồn tại của Ăn nhang tại một địa điểm duy nhất khiến lễ hội này càng trở nên quý giá. Đây là bằng chứng sống về đời sống tín ngưỡng nông nghiệp của người Châu ro — một cộng đồng đang nỗ lực gìn giữ bản sắc giữa nhịp sống hiện đại.
Lễ hội Sayangva — cúng thần Lúa Yang Va, Tết lớn nhất năm của người Chơ ro Đồng Nai
Nếu người Kinh có Tết Nguyên Đán thì người Chơ ro có Sayangva. Lễ cúng thần Lúa — còn gọi là Sayangva hay OpYangva — là lễ hội lớn nhất trong năm của đồng bào Chơ ro, mang dấu ấn lễ nghi nông nghiệp độc đáo và cũng chính là ngày Tết của đồng bào dân tộc này.
Đối với người Chơ ro, tín ngưỡng vạn vật hữu linh chi phối sâu sắc đời sống của họ, trong đó thần Lúa (Yang Va) được tôn thờ là vị thần thiêng liêng nhất. Cây lúa được xem là tặng vật của thần linh, là lương thực chính nuôi sống con người. Lễ hội Sayangva là nghi thức tạ ơn Yang Va vì đã ban cho lúa chất đầy kho, đồng thời khấn nguyện cho vụ mùa sau không bị thú dữ phá hoại, cây cối xanh tốt.
Ngày 3 tháng 6 năm 2025, theo Quyết định số 1658 và Quyết định 1664, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức đưa lễ hội Sayangva vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — một mốc quan trọng khẳng định giá trị của di sản người Chơ ro trên bản đồ văn hóa Việt Nam.
Lễ hội diễn ra sau thu hoạch và trước mùa vụ mới, thường trong khoảng từ ngày 15 tháng 2 đến ngày 15 tháng 4 âm lịch hằng năm. Các địa phương duy trì thường niên gồm thành phố Long Khánh (các phường Bảo Vinh, Long Khánh, Bình Lộc), huyện Vĩnh Cửu (tiêu biểu tại ấp Lý Lịch 1, xã Phú Lý), cùng các huyện Thống Nhất, xã La Ngà (huyện Định Quán), Long Thành, Cẩm Mỹ và Xuân Lộc.
Người phụ nữ lớn tuổi nhất trong gia đình — gọi là mây va — là chủ thể thiêng liêng nhất của lễ hội. Bà dẫn đầu đoàn đi rước hồn lúa từ rẫy về kho, thực hiện nghi thức khấn cầu Yang Va, tắm rửa hồn lúa bằng nước trong trái bầu khô rồi dùng liềm cắt bông lúa mang về.
Không gian lễ hội được nhận biết ngay từ xa qua hình ảnh cây nêu thông thiên cao từ 3 đến 5 mét gắn cánh gà và cánh chim chèo bẻo. Đến với bản làng người Chơ ro dịp Sayangva, du khách được thưởng thức cơm lam, canh bồi (pay ploi), đọt mây nướng (xiêng), lá nhíp nướng — những món ăn dân dã của đại ngàn. Đêm xuống, mọi người quây quanh đống lửa uống rượu cần ủ men rừng 30 ngày, cùng nhau đi vòng ngược chiều kim đồng hồ trong tiếng cồng chiêng rộn rã — không gian không thể tìm thấy ở bất cứ đô thị nào.
Sayangva và Ăn nhang cùng phản ánh một đặc trưng chung của tín ngưỡng nông nghiệp vùng Đông Nam Bộ: khát vọng chinh phục tự nhiên, cầu mong mưa thuận gió hòa (phong điều vũ thuận), mùa màng tốt tươi (phong đăng hòa cốc) và cuộc sống bình yên (quốc thái dân an). Đây chính là nền tảng vững chắc để chính quyền địa phương và các chủ thể văn hóa đẩy mạnh chiến lược phát triển du lịch bền vững dựa trên nguồn tài nguyên nhân văn vô cùng phong phú của vùng đất này.
FAQ — Câu hỏi thường gặp về lễ hội truyền thống Đồng Nai
1. Lễ hội Chùa Ông (Thất phủ cổ miếu) được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm nào? Tháng 11 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Lễ hội Chùa Ông tại di tích Thất phủ cổ miếu vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đầu tiên của tỉnh Đồng Nai.
2. Năm 2025, lễ hội nào ở Đồng Nai tiếp tục được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia? Theo Quyết định số 1658 và Quyết định 1664 ký ngày 3 tháng 6 năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Lễ giỗ Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh và Lễ hội Sayangva (cúng thần Lúa) của đồng bào Chơ ro vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
3. Trong lễ hội Sayangva của người Chơ ro, ai đảm nhận nghi thức rước hồn lúa về kho? Người phụ nữ lớn tuổi nhất trong gia đình — gọi là mây va — dẫn đầu đoàn rước hồn lúa từ rẫy về kho. Bà thực hiện nghi thức khấn cầu Yang Va, tắm rửa hồn lúa bằng nước trong trái bầu khô rồi dùng liềm cắt bông lúa mang về nhà.
4. Đình Tân Lân ở phường Trấn Biên thờ phụng vị danh tướng nào và lễ Kỳ Yên diễn ra vào thời gian nào? Đình Tân Lân — di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tại phường Trấn Biên, thành phố Biên Hòa — thờ Đức ông Trần Thượng Xuyên, người có công khai khẩn và phát triển vùng đất Biên Hòa xưa. Lễ Kỳ Yên tại đây diễn ra vào ngày 12 và 13 tháng 12 dương lịch (tức ngày 23 và 24 tháng 10 âm lịch) hằng năm.
5. Lễ hội Tả Tài Phán của người Hoa ở Long Khánh diễn ra với chu kỳ bao nhiêu năm một lần và kéo dài bao lâu? Tại Long Khánh, lễ hội Tả Tài Phán của cộng đồng người Hoa Nùng diễn ra theo chu kỳ 3 năm một lần vào tháng 12 âm lịch, kéo dài từ 3 đến 4 ngày.
Thu Thủy
