ĐỒNG THÁP — Hàng chục lô hàng sầu riêng bị trả về, hàng chục mã số vùng trồng bị đình chỉ và kim ngạch xuất khẩu sụt giảm mạnh trong năm 2025 — tất cả đều bắt nguồn từ một tác nhân vô hình tích tụ trong đất: cadimi. Trước nguy cơ mất thị phần tại những thị trường khó tính, ngày 4/5/2026, lãnh đạo tỉnh Đồng Tháp đã chỉ đạo xây dựng đề án phát triển sầu riêng bền vững, lấy mô hình Trung tâm Kỹ thuật công nghiệp của Hàn Quốc làm trụ cột.
Sầu riêng là cây trồng mũi nhọn của Đồng Tháp với hơn 35.500 héc ta, trong đó gần 19.000 héc ta đang cho trái với sản lượng gần 600.000 tấn mỗi năm. Từ đầu năm 2024 đến năm 2025, đã có 30 lô hàng bị thị trường Trung Quốc từ chối thông quan vì hàm lượng cadimi vượt mức cho phép 0,05 mg/kg, kéo theo 55 mã số vùng trồng và hơn 60 cơ sở đóng gói bị tạm dừng hoạt động. Xuất khẩu sầu riêng 5 tháng đầu năm 2025 giảm 58% so với cùng kỳ, chỉ đạt 387 triệu USD — trong khi tại Đồng Tháp, giá sầu riêng Ri 6 giảm khoảng 46% so với thời điểm sau Tết Nguyên đán 2026, buộc chính quyền và ngành nông nghiệp phải tìm hướng thoát hiểm toàn diện.
Cadimi trong đất trồng sầu riêng: nguyên nhân và mức độ báo động
Cadimi (Cd) là kim loại nặng có độc tính cao, không tự phân giải mà tích lũy dần trong đất qua nhiều năm canh tác. Sầu riêng có bộ rễ khỏe, dễ hấp thu kim loại này từ đất và tập trung vào cơm trái — bộ phận được xuất khẩu và chịu kiểm soát nghiêm ngặt nhất. Kết quả theo dõi thực tế tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy tỷ lệ mẫu sầu riêng vượt ngưỡng cadimi cho phép lên tới khoảng 30%.
Nguyên nhân chủ yếu không đến từ tự nhiên mà từ những sai lầm canh tác kéo dài nhiều năm. Thứ nhất, việc lạm dụng phân lân (super lân, lân nung chảy) và phân DAP để kích thích ra hoa trái vụ đưa trực tiếp cadimi vào đất, do các loại phân này được sản xuất từ mỏ đá phosphoric chứa nhiều tạp nhiễm — phân tích bằng máy hấp thu nguyên tử ở 2.000 độ C cho thấy phần lớn mẫu DAP có hàm lượng cadimi từ 1.600 đến 3.500 µg/kg, còn super lân khoảng 1.500 µg/kg. Thứ hai, sử dụng phân hữu cơ không rõ nguồn gốc từ rác thải, bùn thải hoặc nguyên liệu thực vật bị nhiễm kim loại nặng cũng là con đường đưa cadimi vào đất.
Khi độ pH trong đất dưới 5,5, ion H⁺ tăng làm giải phóng ion Cd²⁺ sang dạng hòa tan — điều kiện để rễ sầu riêng hút mạnh và vận chuyển kim loại này lên múi trái. Hạn hán và xâm nhập mặn càng đẩy nhanh quá trình này khi phá vỡ liên kết giữa cadimi và hạt sét, đẩy kim loại sang trạng thái ion tự do thẩm thấu nhanh vào rễ cây. Đây là vòng luẩn quẩn mà nếu không can thiệp từ gốc, không một biện pháp xử lý cuối chuỗi nào có thể giải quyết triệt để.
Mô hình Hàn Quốc: chẩn đoán chất lượng đất thay vì chạy theo diện tích
Trước sức ép bủa vây từ thị trường và tiêu chuẩn xuất khẩu, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Phước Thiện đã chỉ đạo khẩn trương xây dựng đề án phát triển cây sầu riêng bền vững, lấy việc thành lập Trung tâm Kỹ thuật công nghiệp theo mô hình tiên tiến của Hàn Quốc làm chiến lược trọng tâm. Hàn Quốc xem sức khỏe đất nông nghiệp là yếu tố gắn liền với an ninh lương thực, vì vậy các chương trình hỗ trợ cải tạo đất được triển khai liên tục và dài hạn — khác hoàn toàn với tư duy mở rộng diện tích thông thường.
Điểm cốt lõi của mô hình này là ứng dụng công nghệ để “khám bệnh cho đất”. Thay vì bón phân theo thói quen hay kinh nghiệm cảm tính, nông dân sẽ được Trung tâm Kỹ thuật hỗ trợ phân tích mẫu đất định kỳ, xác định chính xác độ pH, hàm lượng dinh dưỡng, chất hữu cơ và nguy cơ tồn dư kim loại nặng. Dựa trên các chỉ số khoa học này, cơ quan chuyên môn đưa ra “phác đồ điều trị” cụ thể — khuyến nghị đúng loại phân bón, lượng dinh dưỡng cần thiết và phương thức cải tạo phù hợp cho từng khu vực vườn trồng.
thay vì chạy theo mở rộng diện tích. (Ảnh: Đồng Nai Mới)
Trung tâm cũng cho phép số hóa dữ liệu toàn tỉnh, phân định rạch ròi vùng đất nhiễm cadimi và vùng an toàn. Trước tình trạng các phòng kiểm nghiệm bị quá tải và ưu tiên cho khu vực miền Đông, Tây Nguyên, ông Nguyễn Phước Thiện nhấn mạnh các ngành chức năng phải chủ động sử dụng bộ kit test nhanh, không thụ động chờ kết quả phòng lab. Kết hợp giữa sàng lọc nhanh tại chỗ và hệ thống phân tích chuyên sâu từ Trung tâm sẽ giúp Đồng Tháp kiểm soát chất lượng từ gốc rễ, không bị động trước từng cảnh báo từ phía đối tác nhập khẩu.
Biện pháp cải tạo đất và siết chặt mã số vùng trồng sầu riêng
Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đồng Tháp đã tiên phong triển khai thử nghiệm khắc phục tại xã Long Tiên và Thanh Hưng. Giải pháp trọng tâm là cân bằng pH đất bằng vôi nông nghiệp (CaO hoặc CaCO₃): khi nâng pH lên mức 6,0 đến 7,0, cadimi bị “khóa” dưới dạng kết tủa CdCO₃ hoặc Cd(OH)₂, ngăn rễ cây hấp thu. Song song đó, bổ sung chế phẩm sinh học chứa Fulvic acid, Humic acid, Trichoderma, Bacillus và Pseudomonas để cố định kim loại nặng trên keo đất — thử nghiệm trên các ô 0,1 ha cho thấy hàm lượng cadimi trong cành lá và trái giảm xuống chỉ còn 0,01 đến 0,02 mg/kg sau 4 đến 6 tháng, đồng thời nâng pH từ 4,5 lên gần 6.
Ngoài ra, việc trồng xen cây có khả năng hút cadimi mạnh như cải xanh, rau dền, cỏ vetiver ở mương và ranh vườn cũng được áp dụng — tuy nhiên sinh khối sau thu hoạch phải được thu gom và tiêu hủy đúng quy định, tuyệt đối không dùng làm thức ăn chăn nuôi hay ủ phân. Than sinh học (Biochar) và Zeolite núi lửa cũng được bổ sung như màng lọc tự nhiên giữ chặt ion kim loại nặng trong đất. Đối với phân bón đầu vào, quy định bắt buộc phải chọn phân sạch có hàm lượng cadimi dưới 1 mg/kg, hoặc tối thiểu tuân thủ QCVN 01-189:2019/BNNPTNT.
(Ảnh: Đồng Nai Mới)
Về kiểm soát mã số vùng trồng, Đồng Tháp hiện có 350 mã số (tương đương 15.000 héc ta) và 111 mã số cơ sở đóng gói. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đang hoàn thiện Thông tư mới bắt buộc các vùng trồng áp dụng quy trình thực hành nông nghiệp tốt (GAP hoặc tương đương), toàn bộ dữ liệu sẽ được tổng hợp vào hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia để giám sát hàng năm. Lãnh đạo tỉnh yêu cầu kiểm tra đột xuất và kiên quyết đề nghị thu hồi mã số đối với các trường hợp vi phạm quy trình canh tác hoặc không ghi chép nhật ký đầy đủ; chính quyền địa phương được trao quyền tạm dừng mã số ngay lập tức khi nhận cảnh báo từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC). Những sản phẩm đã xác định nhiễm cadimi không thể xuất khẩu bị nghiêm cấm tuồn vào tiêu thụ nội địa và phải tiêu hủy theo quy định.
Hương Liên
