Nhiều cử nhân sở hữu thành tích học tập nổi bật vẫn gặp khó khăn khi tìm việc, trong khi tỷ lệ tốt nghiệp giỏi, xuất sắc tại một số trường đại học ở mức cao, đặt ra câu hỏi về khoảng cách giữa đào tạo và yêu cầu thực tế.
Tại TPHCM, Hoàng Minh, thủ khoa đầu ra với GPA tuyệt đối 4.0/4.0 của một trường đại học công lập thuộc nhóm hàng đầu về kinh tế, liên tiếp nhận thư từ chối khi xin việc. Không riêng Minh, Thanh Thanh cũng từng phải bán xôi mưu sinh trước khi chuyển sang làm lễ tân khách sạn, dù tốt nghiệp xuất sắc ngành Logistics và quản lý chuỗi cung ứng với điểm 3.84.
Minh từng tin tấm bằng xuất sắc sẽ giúp mình nhanh chóng tìm được công việc lương cao. Thực tế, nhiều hồ sơ không nhận được phản hồi, khiến chàng thủ khoa hoài nghi năng lực bản thân. Sau những lần thất bại, Minh nhận ra doanh nghiệp tìm người phù hợp với vị trí, không đơn thuần tìm ứng viên có điểm số cao nhất.
Thanh Thanh cũng trải qua hành trình tương tự. Từng liên tiếp nhận học bổng, cô kỳ vọng thành tích học tập sẽ tạo lợi thế tuyển dụng, nhưng lại bị chê thiếu kỹ năng thực tế. Thanh từng làm thu ngân với mức lương 8 triệu đồng/tháng rồi nghỉ vì áp lực cao, thu nhập thấp. Gia đình phải sắm cho cô chiếc xe bán xôi để mưu sinh. Sau gần 2 năm chật vật, cô quyết định làm lễ tân khách sạn để tích lũy kinh nghiệm.
Hai trường hợp không đại diện cho toàn bộ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc, nhưng cho thấy bằng cấp chưa bảo đảm người học đáp ứng công việc. ThS Trịnh Thủy Thu, Giám đốc một công ty giáo dục tại TPHCM, cho biết: “Chỉ sau 3 ngày đăng tuyển vị trí nhân viên văn phòng, chúng tôi nhận gần 100 hồ sơ. Trong đó, rất nhiều người có bằng giỏi, xuất sắc, thậm chí là thủ khoa, nhưng gần như bị loại ngay từ ‘vòng gửi xe’ vì… hồ sơ chỉ biết học”.
Tỷ lệ tốt nghiệp giỏi, xuất sắc rất cao ở một số trường
Tại Đại học Kinh tế Quốc dân, đợt trao bằng tháng 8/2026 có hơn 5.700 sinh viên, trong đó 51,2% tốt nghiệp xuất sắc, 36,3% loại giỏi. Năm nay, trường có 17 sinh viên tốt nghiệp với GPA tuyệt đối 4.0. Theo số liệu nhà trường công bố, năm 2025, tỷ lệ giỏi và xuất sắc cũng chiếm 88% trong hơn 6.500 tân cử nhân, riêng loại xuất sắc gần 50%. Giai đoạn trước năm 2020, tỷ lệ xuất sắc của trường chưa năm nào vượt 10%; từ năm 2021, tỷ lệ này tăng dần.
TS Lê Anh Đức, Trưởng ban Đào tạo của trường, lý giải bằng ba yếu tố: thang điểm 4 quy đổi mức từ 8,5/10 trở lên thành điểm tuyệt đối; chất lượng đầu vào ngày càng tốt; trường mở thêm ngành và chương trình đào tạo.
Tại Học viện Tài chính, trong 3.364 sinh viên đủ điều kiện tốt nghiệp đợt tháng 8, hơn 28% đạt loại xuất sắc, hơn 44% loại giỏi, tổng cộng 72,44%. Trường Đại học Ngoại thương ghi nhận tỷ lệ xuất sắc khoảng 30% trong nhóm được công bố ở đợt trao bằng đầu năm 2026.
Tỷ lệ cao cũng xuất hiện ở khối kỹ thuật, y dược. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM, có 45,1% trong hơn 2.400 sinh viên xét tốt nghiệp giai đoạn tháng 6-11/2025 đạt loại giỏi, xuất sắc. Tại Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong 407 sinh viên tốt nghiệp cách đây 2 tháng, có 19 sinh viên xuất sắc, gần 5%, và 139 sinh viên giỏi, 34%.
Ngược lại, theo số liệu nhà trường công bố, Trường Đại học Y Hà Nội có 970 sinh viên tốt nghiệp trong đợt gần đây nhưng không có sinh viên xuất sắc; 103 sinh viên đạt loại giỏi, tương đương 10,6%, còn loại khá chiếm khoảng 67,6%. TS Đỗ Thanh Hương, Phó Trưởng phòng Quản lý Đào tạo đại học, cho biết tại lễ tốt nghiệp hệ bác sĩ: “Các con số thống kê cho thấy không có sự lạm phát tỷ lệ sinh viên giỏi, xuất sắc ở Trường Đại học Y Hà Nội”.
Tại lễ tốt nghiệp, PGS.TS Bùi Đức Thọ, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân, nhắn nhủ: “Bảng điểm đẹp là một khởi đầu đáng tự hào, nhưng chưa phải là điều làm nên giá trị của các em. Ra khỏi cánh cổng trường, sẽ không còn ai hỏi các em đạt GPA bao nhiêu, người ta chỉ nhìn vào những gì các em thực sự làm được”.
Băn khoăn về khoảng cách giữa tấm bằng giỏi, xuất sắc và năng lực thực tế cũng được Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân đặt ra tại Diễn đàn hợp tác nhà trường – doanh nghiệp năm 2026, tổ chức ngày 28/9, với chủ đề kết nối đặt hàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành công nghệ mới nổi. Ông cho rằng nếu chủ yếu dựa vào luận văn hoặc bài bảo vệ tốt nghiệp thì chưa chắc phản ánh đầy đủ năng lực thực tế của người học.
“Nếu không đánh giá được những năng lực thực hành mà chỉ có một quyển luận văn, chúng ta có 80 trang bảo vệ tốt nghiệp để báo cáo một quá trình thực tập, nó hoàn toàn không đánh giá được thực tế”, ông nói.
Thứ trưởng nhấn mạnh: “Bằng cấp nhiều, nhưng nhiều khi bằng cấp trên giấy mà sinh viên không làm được việc là rất nguy hiểm. Chúng ta cần phải siết chất lượng lại”. Theo ông, doanh nghiệp cần tham gia nhiều hơn vào quá trình thảo luận về chuẩn đầu ra, năng lực của sinh viên và yêu cầu thực tế của thị trường lao động.
Ngô Viên (tổng hợp)
