Với 343 loài chim thuộc 64 họ — chiếm hơn 40% tổng số loài chim Việt Nam, trong đó 50 loài nằm trong Sách Đỏ IUCN — vườn quốc gia Cát Tiên ở tỉnh Đồng Nai được giới điểu học quốc tế gọi là ‘đất nước thu nhỏ’ của chim rừng nhiệt đới. Nơi đây còn là ngôi nhà cuối cùng của 3 loài đặc hữu vùng đất thấp Nam Việt Nam, bao gồm cả loài gà so cổ hung từng bị cho là tuyệt chủng suốt gần một thế kỷ.
Vườn quốc gia Cát Tiên có gì đặc biệt về hệ chim
Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên có tổng diện tích vùng lõi 71.920 ha, trải dài trên địa bàn hai tỉnh theo địa giới hành chính mới (từ 1-7-2025): tỉnh Đồng Nai (hợp nhất từ Đồng Nai cũ và Bình Phước cũ, trung tâm hành chính tại Biên Hòa) và tỉnh Lâm Đồng (hợp nhất từ Lâm Đồng cũ, Đắk Nông và Bình Thuận). Năm 2001, UNESCO công nhận Cát Tiên là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Năm 2024, IUCN ghi danh Cát Tiên vào Danh lục Xanh — chứng nhận bảo tồn cao nhất toàn cầu, xếp thứ 72 trên thế giới.
Theo số liệu từ Ban quản lý VQG, khu hệ chim Cát Tiên gồm 343 loài thuộc 64 họ và 18 bộ — chiếm tới 82% tổng số bộ chim và khoảng 79% tổng số họ chim ghi nhận trên cả nước. Ông Phạm Xuân Thịnh, Giám đốc VQG Cát Tiên, nhận định: “Chính sự đa dạng sinh học khiến nơi đây được mệnh danh là ngôi nhà của muôn thú.”
Sự đặc biệt của Cát Tiên nằm ở sự kết hợp nhiều kiểu sinh cảnh: rừng thường xanh ẩm nhiệt đới (khoảng 50% diện tích), rừng tre nứa (40%), đồng cỏ, và hệ thống đất ngập nước Bàu Sấu 13.759 ha — khu Ramsar thứ 1.499 của thế giới và thứ hai của Việt Nam, được công nhận năm 2005. Mỗi sinh cảnh nuôi dưỡng một quần xã chim riêng biệt.
Hơn 90 km sông Đồng Nai uốn lượn xuyên rừng già, tạo nên ghềnh, bàu, trảng cỏ — môi trường lý tưởng cho cả chim định cư lẫn chim di cư. Đặc biệt, VQG nằm trong vùng chim đặc hữu (Endemic Bird Area — EBA) ở vùng đất thấp miền Nam Việt Nam, sở hữu quần thể chim vô giá cho công tác bảo tồn toàn cầu.
Các loài chim quý hiếm tại vườn quốc gia Cát Tiên
Trong 343 loài chim ghi nhận, nhiều loài thuộc hàng quý hiếm bậc nhất Đông Nam Á. Dưới đây là những đại diện tiêu biểu nhất, phân theo sinh cảnh.
Rừng thường xanh — vương quốc của chim mỏ sừng
Hồng hoàng (Buceros bicornis) — ‘biểu tượng’ của Cát Tiên. Nặng tới 4 kg, sải cánh rộng 1,6 m, chiều dài 90–122 cm. Trên mỏ có phần mũ sừng (casque) đặc đáo chiếm tới 11% trọng lượng cơ thể. Tiếng vỗ cánh vang xa hàng trăm mét giữa tán rừng. Thuộc nhóm IB — nguy cấp, quý, hiếm.
Cao cát bụng trắng (Anthracoceros albirostris) — loài mỏ sừng cỡ nhỏ hơn, dài khoảng 69 cm. Đặc biệt, chúng là một trong số ít loài chim có lông mi. Con đực bụng trắng, mỏ vàng nhạt, chóp mỏ sừng đen. Niệc mỏ vằn (Rhyticeros undulatus) thường bay thành đàn 5–10 con kiếm ăn trên tán rừng già.
Trảng cỏ và rừng thưa — sân khấu của họ Trĩ
Gà lôi hông tía (Lophura diardi) — kích thước 61–81 cm, chân và da mặt đỏ. Chim trống đầu đen, mào lông xanh ánh thép, hông màu hạt dẻ. Gà tiền mặt đỏ (Polyplectron germaini) — loài bán đặc hữu Đông Dương, lông đuôi có các vệt ‘mắt công’ ánh xanh tím, da quanh mắt đỏ tươi. Công xanh (Pavo muticus) — loài chim biểu tượng với bộ lông đuôi sặc sỡ, nổi tiếng với điệu múa thu hút bạn tình.
Gà so cổ hung (Arborophila davidi) — đặc hữu Việt Nam, từng bị cho là tuyệt chủng từ năm 1927 nhưng hiện ghi nhận phân bố tốt trong rừng gỗ thưa và rừng tre nứa tại Cát Tiên. Đây là ‘phát hiện lại’ gây chấn động giới điểu học quốc tế.
Đất ngập nước Bàu Sấu — thiên đường chim nước
Hệ thống Bàu Sấu ghi nhận tới 154 loài chim, trong đó hơn 60 loài chim nước. Những loài đáng chú ý nhất: hạc cổ trắng (Ciconia episcopus — Sắp bị đe dọa), cò quắm cánh xanh (Pseudibis davisoni — Cực kỳ nguy cấp, dưới 1.000 cá thể toàn cầu), và ngan cánh trắng (Asarcornis scutulata — Nguy cấp).
Mỗi mùa di cư (tháng 11 đến tháng 3), Bàu Sấu đón thêm các loài mòng két mày trắng, rẽ cổ đỏ, gà lôi nước, te vàng, sẻ đồng ngực vàng (Emberiza aureola — Cực kỳ nguy cấp) — những loài chim di trú hiếm khi xuất hiện sâu trong nội địa.
Các loài chim trong Sách Đỏ và loài đặc hữu nguy cấp tại Cát Tiên
VQG Cát Tiên ghi nhận 50 loài chim ưu tiên bảo vệ toàn cầu trong Sách Đỏ IUCN, 31 loài trong Sách Đỏ Việt Nam. Đáng chú ý nhất, trong số 10 loài chim đặc hữu vùng đất thấp Đông Nam Á, Cát Tiên là nhà của 3 loài.
| Loài | Tên khoa học | IUCN | Sách Đỏ VN | Ghi chú |
| Cò quắm cánh xanh | Pseudibis davisoni | CR | Nhóm IB | <1.000 cá thể toàn cầu |
| Ngan cánh trắng | Asarcornis scutulata | EN | Nhóm IB | Chim nước cỡ lớn |
| Sẻ đồng ngực vàng | Emberiza aureola | CR | — | Chim di cư, suy giảm 90% |
| Hồng hoàng | Buceros bicornis | VU | Nhóm IB | Sải cánh 1,6 m |
| Gà so cổ hung | Arborophila davidi | NT | Nhóm IIB | Đặc hữu VN, ‘tái phát hiện’ |
| Gà tiền mặt đỏ | Polyplectron germaini | NT | Nhóm IIB | Bán đặc hữu Đông Dương |
| Chích chạch má xám | Macronous kelleyi | NT | Nhóm IIB | Đặc hữu khu vực |
| Già đẫy Java | Leptoptilos javanicus | VU | Nhóm IB | Chim nước cỡ lớn |
Bảng: Loài chim quý hiếm tiêu biểu tại VQG Cát Tiên. CR = Cực kỳ nguy cấp, EN = Nguy cấp, VU = Sẽ nguy cấp, NT = Sắp bị đe dọa (nguồn: Sách Đỏ IUCN, Sách Đỏ Việt Nam, Ban quản lý VQG Cát Tiên)
Ba loài đặc hữu — ‘vàng ròng’ của Cát Tiên
Gà so cổ hung (Arborophila davidi): Đặc hữu Việt Nam. Từng bị coi là tuyệt chủng kể từ năm 1927 — gần một thế kỷ không ai ghi nhận. Việc ‘tái phát hiện’ loài này tại Cát Tiên là tin chấn động trong giới điểu học. Hiện phân bố tốt trong rừng gỗ thưa và rừng tre nứa.
Gà tiền mặt đỏ (Polyplectron germaini): Bán đặc hữu Đông Dương, lông đuôi có vệt ‘mắt công’ ánh xanh tím trên nền nâu. Chích chạch má xám (Macronous kelleyi): Loài chim nhỏ đặc hữu khu vực, sống trong tầng cây bụi rậm rạp.
Đặc điểm nhận biết và tập tính sinh học của các loài chim quý hiếm
Mỗi loài chim quý ở Cát Tiên mang nét nhận dạng và hành vi riêng — hiểu được chúng giúp việc quan sát ngoài thực địa thú vị hơn rất nhiều.
Hồng hoàng — ‘vua’ tán rừng cao
Mỏ vàng cam cong, mũ sừng đặc đáo chiếm 11% trọng lượng cơ thể. Con đực mắt đỏ hoặc cam, con cái mắt xanh lam. Hồng hoàng là loài đơn phối — một vợ một chồng suốt đời, tuổi thọ có thể tới 50 năm.
Mùa sinh sản, con cái tự giam mình trong hốc cây tung cổ thụ, dùng phân và bùn trát kín lối vào, chỉ chừa khe nhỏ để con đực đưa thức ăn. Giai đoạn ấp trứng kéo dài 38–40 ngày. Tiếng vỗ cánh hồng hoàng vang xa cả trăm mét — nhiều hướng dẫn viên kiểm lâm ví von “nghe như tiếng tàu hỏa chạy trên ngọn cây.”
Đuôi cụt bụng vằn — ‘ẩn sĩ’ rừng rậm
Loài Hydrornis elliotii cực kỳ nhút nhát. Chim trống nổi bật với vằn ngang bụng và dải sọc dọc xanh tím đậm. Chỉ cần nghe bước chân người từ xa, chúng lập tức biến mất vào tầng lá mục. Tiếng kêu đặc trưng: ‘hú hu… hú hu…’ — vui tai nhưng hiếm khi nhìn thấy chủ nhân.
Sinh sản từ tháng 4 đến tháng 7, đuôi cụt bụng vằn có tập tính đan tổ ở bụi mây hoặc cây lá non gần mặt đất — khác hẳn phần lớn chim rừng làm tổ trên cao.
Rồng rộc — ‘kiến trúc sư’ của rừng
Ít ai ngờ một loài chim nhỏ như rồng rộc lại là ‘thợ dệt’ tài hoa đến vậy. Con cái dùng mỏ đan dệt từng sợi cỏ do con đực mang về, tạo thành chiếc tổ hình giọt nước treo lơ lửng trên cành cây ven sông. Mỗi tổ mất 3–5 ngày hoàn thành. Đây là một trong những cảnh tượng đẹp nhất mà du khách có thể chứng kiến trên tuyến đi bộ ven sông Đồng Nai.
Cú — ‘lính gác’ đêm Cát Tiên
Cát Tiên có nhiều loài cú mèo, cú lợn. Chúng hoạt động ban đêm, ăn ếch, nhái, rắn, chuột. Cú có tập tính trung thành với tổ — nếu không bị quấy rầy, chúng sẽ trở về cùng một chỗ suốt nhiều năm. Muốn ngắm cú, cách tốt nhất là dựa vào tiếng kêu xác định vị trí, hoặc hỏi kiểm lâm về các điểm làm tổ đã biết.
Môi trường sống và sinh thái của chim quý hiếm tại Cát Tiên
Sự phong phú của hệ chim bắt nguồn từ mạng lưới sinh cảnh đa dạng. Mỗi kiểu rừng, mỗi bàu nước, mỗi trảng cỏ là một ‘căn hộ’ riêng cho từng nhóm loài — và các loài chim chính là ‘sinh vật chỉ thị’ phản ánh sức khỏe của từng hệ sinh thái.
Rừng thường xanh ẩm nhiệt đới — tầng cao
Chiếm khoảng 50% diện tích VQG, tán cây cao 30–40 m. Cây tung cổ thụ (hơn 400 năm tuổi, gốc cả chục người ôm không xuể) và cây gõ đỏ (700 năm, cao gần 40 m, đường kính 2,5 m) là ‘khách sạn’ của chim mỏ sừng — chúng cần hốc cây lớn để làm tổ. Đây cũng là nơi chim gõ kiến liên tục bổ mỏ đục khoét thân cây cổ thụ tìm sâu bọ, và yểng làm tổ trong hốc cây mục.
Đất ngập nước Bàu Sấu — tầng thấp
Tổng diện tích 13.759 ha (151 ha ngập quanh năm, 5.360 ha ngập mùa). Bàu Sấu chính 92,63 ha, Bàu Cá 74,3 ha, Bàu Bèo 23,92 ha. Mùa mưa, mặt nước mở rộng lên tới 2.500 ha. Tại đây ghi nhận 154 loài chim, hơn 60 loài chim nước — bao gồm hạc cổ trắng, cò quắm, già đẫy, le nâu, cò bợ, gà lôi nước Ấn Độ (Metopidius indicus).
Trảng cỏ và rừng thưa — tầng mặt đất
Khu vực từ trung tâm hành chính VQG đến Kơ nia lữ quán, Tà Lài — ‘sân khấu’ của họ Trĩ: gà lôi hông tía, gà tiền mặt đỏ, gà so cổ hung, công xanh, đa đa, gà rừng. Ban đêm, tại đồng cỏ ven đường nội bộ, kiểm lâm thường ghi nhận hàng chục con nai đi ăn — kéo theo chim ăn côn trùng, chim ăn xác.
Sông Đồng Nai đoạn chảy qua VQG dài khoảng 90 km, cùng suối Đắc Lua 20 km, bổ sung sinh cảnh cho bói cá, chim dẽ, và những chiếc tổ rồng rộc treo lơ lửng ven bờ.
Mối đe dọa và hoạt động bảo tồn chim quý hiếm tại Cát Tiên
Dù được bảo vệ nghiêm ngặt, hệ chim Cát Tiên vẫn đối mặt nhiều áp lực. Bài học đau đớn nhất: tê giác Java — cá thể cuối cùng chết khoảng năm 2010, WWF công bố chính thức ngày 25-10-2011. Không loài nào là bất khả xâm phạm.
Ba mối đe dọa lớn nhất
1. Săn bắt trái phép: Hồng hoàng bị săn lấy mỏ sừng — trên thị trường chợ đen, một con có thể bán tới 30 triệu đồng. Bẫy lưới, keo dính vẫn thỉnh thoảng bị phát hiện ở vùng đệm. Nạn buôn bán sinh vật cảnh hoặc nhồi bông tiêu bản là mối đe dọa thường trực.
2. Mất sinh cảnh: Canh tác nông nghiệp, khai thác gỗ lậu vùng ven thu hẹp rừng đệm. Các cây cổ thụ có hốc — nơi làm tổ duy nhất của hồng hoàng — đang già đi mà không có thế hệ thay thế ở rừng bị tác động.
3. Biến đổi khí hậu: Mùa khô kéo dài hơn khiến mực nước Bàu Sấu giảm, ảnh hưởng trực tiếp nguồn thức ăn chim nước. Một số loài di cư thay đổi lộ trình, không còn ghé Cát Tiên đều đặn.
Nỗ lực bảo tồn
VQG có lực lượng kiểm lâm tuần tra 24/24 giờ. Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật do ông Nguyễn Thế Việt làm giám đốc đã tiếp nhận, tái thả nhiều cá thể chim quý. Ông Việt kể: “Có lần một con hồng hoàng bị rao bán trên mạng, người dân mua lại đem đến Cát Tiên. Chúng tôi mất 3 tháng phục hồi sức khỏe trước khi thả nó về rừng.”
Chương trình giám sát bẫy ảnh (camera trap) cập nhật dữ liệu quần thể định kỳ. Các chương trình nghiên cứu sinh kế bền vững cho cộng đồng vùng đệm giúp giảm áp lực lên tài nguyên rừng. BirdLife International đã công nhận Cát Tiên là Vùng chim quan trọng (Important Bird Area — IBA) từ năm 2001.
Mỗi năm, VQG đón 50.000–60.000 lượt khách tham quan, nghiên cứu. Tháng 10-2025, Mạng lưới Du lịch sinh thái Châu Á (AEN) trao tặng Cát Tiên cùng lúc 4 giải thưởng quốc tế, gồm giải cao nhất về Bảo tồn đa dạng sinh học.
Kinh nghiệm và thời điểm lý tưởng để birdwatching tại vườn quốc gia Cát Tiên
Cát Tiên là điểm đến hàng đầu Việt Nam cho birdwatching. Mỗi mùa khô, các đoàn du khách quốc tế đăng ký qua Vietnam Birding và Wild Tours để ‘săn’ chim bằng ống nhòm. Mỗi đoàn thường 10–15 người, trong đó không thiếu cụ ông cụ bà ngoài bảy mươi, tay cầm kính thiên văn cầm tay (telescope), tay giở sách hướng dẫn chim Đông Nam Á để đối chiếu. Không ít du khách là thành viên Câu lạc bộ Chim Phương Đông (Oriental Bird Club) có trụ sở tại Vương quốc Anh.
Thời điểm nào tốt nhất?
Mùa khô (tháng 11 đến tháng 4): Thời điểm vàng. Nước rút, chim tập trung quanh bàu còn nước, dễ quan sát. Chim di cư phương Bắc ghé trú đông, tăng đáng kể số loài. Sáng sớm (5h30–8h) và chiều muộn (15h30–17h30) là hai khung giờ chim hoạt động mạnh nhất.
Mùa mưa (tháng 5 đến tháng 10): Khó di chuyển hơn, nhiều sình lầy, vắt, côn trùng — đòi hỏi thể lực. Nhưng đây là mùa sinh sản, tiếng hót phong phú hơn, cơ hội thấy hồng hoàng ấp trứng trong hốc cây, công xanh múa.
Ba tuyến birdwatching nên thử
Tuyến Bàu Sấu (~20 km ô tô + 5 km đi bộ xuyên rừng): Ngắm chim nước, hạc cổ trắng, cò quắm, gà lôi nước, và hơn 600 cá thể cá sấu Xiêm. Nên đi cả ngày, mang đủ nước và đồ ăn nhẹ.
Tuyến đường nội bộ VQG (ban đêm): Từ 19h, xe tải mui trần chở du khách rọi đèn pin ngắm thú và chim đêm — cú mèo, cú lợn, nai rừng hàng đàn ăn cỏ.
Tuyến Walk in Tà Lài: Đạp xe + đi bộ qua rừng già, ghé cây kơ nia cổ thụ, khu cứu hộ động vật. Cơ hội cao gặp vượn đen má vàng, hồng hoàng, cao cát bụng trắng. Xã Tà Lài (sáp nhập từ các xã Phú Thịnh, Phú Lập và Tà Lài cũ, thuộc tỉnh Đồng Nai) là cửa ngõ phía bắc vào VQG.
Mẹo từ dân chơi chim lâu năm
Mang ống nhòm 8×42 hoặc 10×42 — đủ sáng cho rừng rậm. Mặc áo màu trầm (xanh rêu, nâu đất), đi giày vải êm, tránh nước hoa. Đi nhẹ nói khẽ — nhiều loài như đuôi cụt bụng vằn chỉ cần nghe bước chân từ xa là lập tức biến mất.
Thuê hướng dẫn viên kiểm lâm tại trụ sở VQG (xã Nam Cát Tiên, tỉnh Đồng Nai — sáp nhập từ xã Phú An và xã Nam Cát Tiên cũ) — họ biết rõ từng gốc cây có tổ hồng hoàng, bàu nào đang có cò quắm.
Một birder người Anh, thành viên Oriental Bird Club, từng viết trên diễn đàn quốc tế: “Cát Tiên là một trong những nơi cuối cùng ở Đông Dương mà bạn còn có thể nghe tiếng cánh hồng hoàng vỗ trên đầu giữa rừng nguyên sinh.”
Sáng sớm ở Cát Tiên, khi sương còn vương trên mặt bàu và tiếng vượn hú vọng từ xa, đâu đó vang lên nhịp cánh nặng nề của một con hồng hoàng bay ngang. Cánh đen, mỏ vàng, tiếng gió rít qua lông vũ nghe rõ mồn một giữa khoảng lặng của rừng già.
343 loài chim — trong đó có loài gà so cổ hung từng ‘chết’ rồi ‘sống lại’ sau gần một thế kỷ — là 343 lý do để giữ lại những tán rừng cuối cùng của vùng đất thấp Đông Nam Bộ. Mỗi tiếng chim hót lúc bình minh ở Cát Tiên là bằng chứng rằng thiên nhiên vẫn đang sống, nếu con người cho nó cơ hội.
Hỏi đáp nhanh về chim quý hiếm ở vườn quốc gia Cát Tiên
Vườn quốc gia Cát Tiên có bao nhiêu loài chim?
343 loài thuộc 64 họ, 18 bộ — chiếm hơn 40% tổng số loài chim Việt Nam và khoảng 82% tổng số bộ chim cả nước.
Loài chim quý hiếm nhất tại Cát Tiên là gì?
Cò quắm cánh xanh (Pseudibis davisoni) — Cực kỳ nguy cấp (CR), dưới 1.000 cá thể toàn cầu. Sẻ đồng ngực vàng (Emberiza aureola) cũng xếp hạng CR. Hồng hoàng (Buceros bicornis) thuộc nhóm IB — Sẽ nguy cấp (VU).
Loài nào đặc hữu chỉ có ở Việt Nam?
Gà so cổ hung (Arborophila davidi) — đặc hữu Việt Nam, từng bị cho tuyệt chủng năm 1927, hiện phân bố tốt tại Cát Tiên. Cùng 2 loài đặc hữu khu vực: gà tiền mặt đỏ và chích chạch má xám.
Khi nào là thời điểm tốt nhất để xem chim tại Cát Tiên?
Mùa khô, tháng 11 đến tháng 4. Sáng sớm (5h30–8h) và chiều muộn (15h30–17h30) là khung giờ vàng.
Cần chuẩn bị gì cho chuyến birdwatching?
Ống nhòm 8×42 hoặc 10×42, áo màu trầm, giày vải êm, nước đủ. Thuê hướng dẫn viên kiểm lâm tại xã Nam Cát Tiên, tỉnh Đồng Nai.
Vườn quốc gia Cát Tiên ở đâu?
Tỉnh Đồng Nai (hợp nhất từ Đồng Nai cũ + Bình Phước cũ, từ 1-7-2025) và tỉnh Lâm Đồng (Lâm Đồng cũ + Đắk Nông + Bình Thuận). Trụ sở VQG tại xã Nam Cát Tiên, cách TP.HCM khoảng 150 km.
Hoàng Tuấn Tổng hợp
• Chim đặc hữu Việt Nam: Gà so cổ hung và hành trình ‘sống lại’ sau một thế kỷ
Ngọc Mai tổng hợp
