Đỉnh núi 732 m, mây trôi dưới chân, hồ Thác Mơ 12.000 ha xanh ngọc bích trải rộng — di tích và danh thắng cấp quốc gia Bà Rá – Thác Mơ cất giữ cùng lúc vẻ đẹp thiên nhiên hiếm có lẫn ký ức hào hùng không tỉnh thành nào ở Nam Bộ có thể sánh. Đến nơi này, du khách không chỉ leo núi mà còn chạm vào lịch sử bằng chính bàn chân mình.
Quần thể di tích và danh thắng Bà Rá – Thác Mơ tọa lạc tại phường Phước Long, thành phố Đồng Nai — vùng đất thuộc Bình Phước cũ, nay hợp nhất cùng Đồng Nai cũ thành thành phố Đồng Nai từ ngày 1/7/2025. Cách Thành phố Hồ Chí Minh từ 150 đến 160 km, quần thể rộng hơn 1.300 ha này được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa cấp quốc gia ngày 4/10/1995. Hàng chục nghìn lượt khách đổ về đây mỗi năm vì ba lớp giá trị hiếm nơi nào hội tụ đủ: sinh thái nguyên sinh, lịch sử máu lửa, và cảnh quan sơn thủy hữu tình bậc nhất Đông Nam Bộ.
Di tích và danh thắng Bà Rá – Thác Mơ là gì?
Quần thể Bà Rá – Thác Mơ trải rộng trên địa phận phường Phước Long, thành phố Đồng Nai — vốn là trung tâm thị xã Phước Long, tỉnh Bình Phước trước khi hai tỉnh hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Vị trí cách Đồng Xoài khoảng 50 km về phía đông bắc.
Hai thực thể địa lý tạo nên linh hồn quần thể. Thứ nhất là núi Bà Rá — cao 732 m so với mực nước biển, ngọn núi cao thứ ba Nam Bộ, chỉ sau núi Bà Đen (996 m) và núi Chứa Chan (837 m). Tổng diện tích bề mặt đỉnh 307.325 m². Đồng bào S’Tiêng gọi ngọn núi này là “Bơnom Brah” hoặc “Yumbra” — nghĩa là “ngọn núi Thần”. Thứ hai là hồ Thác Mơ — hồ nhân tạo mặt nước rộng khoảng 12.000 ha, sức chứa 1,3 tỉ m³, giữa lòng hồ nổi lên 10 hòn đảo lớn nhỏ rợp bóng cây xanh.
Theo quy hoạch, khu du lịch sinh thái núi Bà Rá rộng 1.300 ha; khu Đảo Khỉ trên hồ Thác Mơ rộng 200 ha; phạm vi bảo vệ sinh thái toàn bộ vùng núi và lòng hồ lên đến 1.000 ha. Quần thể được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 568-VH/QĐ-BVHTT ngày 4/10/1995.
Rừng nguyên sinh núi Bà Rá và hồ Thác Mơ — kho báu sinh thái Đông Nam Bộ
Rừng núi Bà Rá là khu rừng đặc dụng của vùng Bình Phước, được Chi cục Kiểm lâm địa phương bảo vệ nghiêm ngặt. Nhờ vậy, thảm thực vật vẫn giữ nguyên các loại gỗ quý đặc trưng rừng nhiệt đới: cẩm lai, gõ đỏ, gõ mật, sao, dầu, bằng lăng. Dưới tán rừng già là beo, chồn, nhím, vượn và khỉ — những loài thú hiếm mà ít khu rừng gần đô thị nào còn giữ được.
Hồ Thác Mơ không chỉ làm đẹp cảnh quan. Hồ cung cấp nguồn nước cho nhà máy thủy điện Thác Mơ công suất lắp đặt 225 MW, điều tiết lũ cho vùng hạ du, đồng thời tạo môi trường nuôi trồng và đánh bắt thủy sản cho người dân địa phương.
Đứng trên đỉnh Bà Rá nhìn xuống: mây trôi ngang sườn núi, mặt hồ xanh ngọc trải xa tít tắp, những đảo nhỏ nhấp nhô như châu ngọc rải trên nước. Bức tranh ấy khó tìm ở bất kỳ đâu khác trên dải đồng bằng Nam Bộ.
Nhà tù Bà Rá thời Pháp thuộc — nơi từng giam cầm 881 người
Trước khi là thắng cảnh, Bà Rá từng là địa ngục trần gian.
Năm 1925, thực dân Pháp lợi dụng địa hình hiểm trở để dựng nhà tù khổ sai tại chân núi. Đến giữa năm 1940, hệ thống “Trại lao động đặc biệt Núi Bà Rá” hoàn chỉnh với ba trại giam tách biệt.
Trại A giam tù thường phạm — tính đến ngày 16/8/1941 có 495 người, quản lý bởi 2 hiến binh người Âu và 50 dân quân. Trại B nằm gần trung tâm quận, giam giữ nữ tù nhân — 46 người, trong đó 12 người bị bắt may trang phục tại xưởng. Trại C dành riêng tù chính trị — tháng 8/1941 có 340 người, đến ngày 26/6/1942 tăng lên 453 người.
Tổng số người bị đày ải tại Bà Rá vào tháng 8/1941 lên tới 881 người, cùng hơn 100 viên chức quản lý và dân quân. Tù nhân bị nhốt trong lán tre lồ ô lợp tranh kích thước 40 m x 5 m, nhồi nhét 45–50 người, bao quanh 4 lớp hàng rào kẽm gai. Theo Nghị định ngày 1/7/1941, khẩu phần nuôi người chỉ 0$52/người/ngày. Ngày 15/4/1941, cai ngục đặt mua 2 thanh cùm dài 4,5 m, đường kính 20 mm, gắn 20 vòng sắt để xiềng tù nhân.
Bất khuất trước đòn thù, các chiến sĩ cộng sản biến nhà tù thành trường học cách mạng. Cách mạng tháng Tám 1945 bùng nổ, tù nhân đồng loạt nổi dậy đập tan xiềng xích, trở về tham gia giải phóng quê hương.
Đội biệt động Bà Rá và trận đánh giải phóng Phước Long ngày 6/1/1975
Thời kháng chiến chống Mỹ, đế quốc Mỹ và ngụy quyền Sài Gòn biến đỉnh Bà Rá thành căn cứ quân sự hiện đại với sân bay trực thăng và trạm ăng ten kiểm soát toàn miền Đông Nam Bộ. Dựa vào địa thế hiểm trở của các hang đá tự nhiên — hang Dơi, hang Cây Sung, Hòn Đá Đen — quân và dân Phước Long kiên cường bám trụ suốt những năm dài chiến tranh.
Đội biệt động Bà Rá do Tỉnh ủy Phước Long thành lập, hoạt động liên tục 10 năm từ 1965 đến ngày giải phóng 6/1/1975. Đội duy trì khoảng 12 người chia 2 tổ, được trang bị cối 60, B40, AK47. Những cái tên gắn với núi rừng Bà Rá: ông Phạm Văn Quý — Đội trưởng đầu tiên; bà Huỳnh Thị Minh Tuyết (Bảy Tuyết) — người phụ nữ tiếp quản chức Đội trưởng và chỉ huy đến tháng 7/1972; ông Nguyễn Văn Thỏa (Bảy Thỏa) — tiếp nối từ tháng 7/1972; ông Nguyễn Mính (sinh năm 1945) — thoát ly năm 20 tuổi, gia nhập đội năm 1968.
Trong Chiến dịch Đường 14 – Phước Long, Đội biệt động đóng vai trò trinh sát chiến lược, dẫn đường cho Trung đoàn 165 thuộc Sư đoàn 7 (Trung đoàn trưởng Đại tá Trần Quang Triệu) tiến sát trận địa địch. Đêm 31/12/1974, bất chấp hơn 50 phi vụ oanh tạc của không quân ngụy, Tiểu đoàn 78 đặc công chiếm được núi Bà Rá lúc nửa đêm. Sáng 2/1/1975, các Trung đoàn 16, 141, 165, 201 và 207 đồng loạt nã đạn vào tiểu khu Phước Long, phá hủy 8 khẩu pháo 105 mm và 4 khẩu 155 mm. Ngày 6/1/1975, Phước Long được giải phóng hoàn toàn — “đòn trinh sát chiến lược” chính thức mở đường cho chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.
Hành trình lên đỉnh Bà Rá: cáp treo, 1.767 bậc đá và Miếu Bà Rá (Linh Sơn Miếu)
Từ Thành phố Hồ Chí Minh, du khách theo Quốc lộ 13 hướng Bình Dương đến thành phố Đồng Xoài, rẽ vào tỉnh lộ ĐT 741 chạy khoảng 1 giờ qua những cánh rừng cao su bạt ngàn để đến phường Phước Long. Từ chợ Phước Long, theo đường Hồ Xuân Hương vài kilômét là đến cổng khu du lịch.
Lên đỉnh có hai cách. Ai ưa mạo hiểm: gửi xe tại đồi Bằng Lăng rồi leo 1.767 bậc đá — khoảng 45 phút chạm Hang Dơi ở độ cao 500 m (nơi Tiểu đoàn 168 từng ẩn náu), gần 2 giờ để chinh phục đỉnh hơn 700 m với không khí se lạnh tựa cao nguyên Đà Lạt. Ai muốn thong dong có thể đi cáp treo dài 2.063 m gồm 32 cabin, mỗi cabin 6 chỗ ngồi bằng hợp kim nhôm — 12 phút lơ lửng trên không, thu trọn hồ Thác Mơ và thị trấn vào tầm mắt. Hệ thống cáp treo khởi công tháng 6/2008 với kinh phí gần 77 tỉ đồng, đưa vào sử dụng từ tháng 3/2010.
Dưới chân núi là Miếu Bà Rá (Linh Sơn Miếu) — thờ Chúa Xứ Nương Nương và các anh linh liệt sĩ. Ngôi miếu được xây dựng bí mật năm 1943 ngay gốc cây Cầy, sau đó dời ra sát đường lộ năm 1958 (cách vị trí cũ 500 m). Lễ hội lớn nhất diễn ra từ mùng 1 đến mùng 4 tháng 3 âm lịch hàng năm, ngày 24 âm lịch mỗi tháng cũng đón đông đảo Phật tử đến dâng hương.
Trên đỉnh núi còn có đài tiếp vận phát sóng truyền thanh truyền hình cao 48 m của Đài PTTH Bình Phước — một dấu ấn hiện đại đặt cạnh ký ức chiến tranh.
Kinh nghiệm ăn gì, đi khi nào và sự kiện thể thao tại Bà Rá – Thác Mơ
Thời điểm vàng để đến là mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau — nắng ráo, mặt hồ Thác Mơ yên ả, đường rừng không sình lầy, đảm bảo an toàn tối đa cho người leo núi. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, cỏ quanh hồ xanh rì đẹp nhưng đường đèo dốc khó đi hơn rõ rệt.
Sau hành trình, đừng bỏ qua đặc sản sông hồ Phước Long: cá lăng, cá chình nướng than hoặc nấu lẩu — hương vị mà dân phượt miền Đông thuộc nằm lòng. Quanh khu phường Phước Bình còn có Bún bò O Sứ (đường Độc Lập), Cà phê Nhà Ngoại 1975, Bánh bèo chén Bếp Cô Hai và Nam Phương Bistro — những địa chỉ quen mặt dân xê dịch.
Ngày 6/1 hàng năm, Bình Phước tổ chức Giải việt dã leo núi toàn quốc “Chinh phục đỉnh cao Bà Rá” — thu hút vận động viên quốc tế từ Lào, Thái Lan, Campuchia, kỷ niệm ngày giải phóng Phước Long 6/1/1975. Mùa giải lần thứ 31 dự kiến diễn ra ngày 4/1/2026.
Trang bị cần thiết khi leo núi: giày thể thao bám dính tốt, thuốc xịt chống côn trùng, quần áo dài tay co giãn, nước uống đầy đủ và một chiếc áo khoác mỏng — vì trên đỉnh Bà Rá luôn có gió se lạnh dù là giữa mùa khô.
Núi Bà Rá không dành cho những bước chân chỉ tìm sự nghỉ ngơi nhẹ nhàng. Nhưng với những ai muốn chạm tới nơi từng là chốn lao tù khắc nghiệt, từng là chiến địa khói lửa, từng là “mắt thần” dõi nhìn khắp miền Đông, thì mỗi bậc đá đi qua không chỉ là hành trình chinh phục độ cao, mà còn là cuộc đối thoại với lịch sử, nơi từng dấu chân đều vọng lại ký ức của một thời bi tráng.
Thiện Tâm
