Hơn 20 con voi hoang dã thủng thẳng dạo bước lúc hoàng hôn, 500 cá thể vượn đen má vàng hú vang từ tờ mờ sáng — Vườn quốc gia Cát Tiên đang gánh sứ mệnh bảo tồn 1.729 loài động vật giữa những thách thức sinh tồn chưa bao giờ ngơi nghỉ. Được vinh danh trong Danh lục Xanh IUCN năm 2024, vườn quốc gia này vẫn là nơi kiểm lâm phải gỡ hàng nghìn bẫy thú mỗi năm — bằng chứng rõ nhất rằng bảo tồn không kết thúc ở tấm bằng khen.
Vườn quốc gia Cát Tiên, trải dài trên địa bàn thành phố Đồng Nai (gồm các huyện Tân Phú, Vĩnh Cửu thuộc Đồng Nai cũ và huyện Bù Đăng thuộc Bình Phước cũ, nay đều thuộc thành phố Đồng Nai sau sáp nhập tháng 7/2025) và tỉnh Lâm Đồng (huyện Cát Tiên, Bảo Lâm), với tổng diện tích 82.597,4 ha, hiện lưu giữ 1.729 loài động vật và 1.655 loài thực vật bậc cao, trong đó hơn 100 loài trong số đó đã được ghi vào Sách Đỏ Việt Nam. Khu hệ động vật đại diện cho vùng bình nguyên Đông Trường Sơn này mang mối liên hệ mật thiết với khu vực Tây Nguyên, biến Cát Tiên thành một trong những điểm nóng đa dạng sinh học hiếm có còn sót lại ở Đông Nam Á. Mỗi con số dưới đây đều là một câu chuyện sinh tử đang xảy ra từng ngày trong 82.000 ha rừng nhiệt đới ẩm vùng Đông Nam Bộ.
1.729 loài động vật ở Vườn quốc gia Cát Tiên — những cư dân của ngôi nhà 82.000 ha
Vào mỗi buổi sáng sớm ở Cát Tiên, trước khi con người kịp thức dậy, rừng đã đầy tiếng động. Tiếng hú dài của hơn 500 cá thể vượn đen má vàng vang xuống từ những tán cây cao 30 mét. Đâu đó trong trảng cỏ ven rừng, dấu chân voi còn in hằn từ đêm qua. Đây không phải cảnh trong phim tài liệu, đây là buổi sáng bình thường ở một khu rừng đang sống thật sự.
Giới khoa học ghi nhận 113 loài thú thuộc 38 họ, 12 bộ trong đó 43 loài đang bị đe dọa trên toàn cầu, 38 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Hơn 20 cá thể voi châu Á hoang dã thường xuyên di chuyển dọc các tuyến đường nội bộ của Vườn. Quần thể bò tót tại đây là lớn nhất Việt Nam, chiếm khoảng 1/4 tổng số cá thể bò tót cả nước. Số lượng dự báo khoảng 111 cá thể tính đến năm 2013.
Khu hệ chim 351 loài thuộc 64 họ, 18 bộ chiếm 42,39% tổng số loài chim của cả nước. Ẩn trong tán lá là hạc cổ trắng, công, già đẫy java, quắm cánh xanh, ngan cánh trắng. Ba loài đặc hữu chỉ tìm thấy ở đây và vài nơi hiếm hoi trên trái đất: gà so cổ hung, gà tiền mặt vàng, chích chạch má xám.
Thế giới dưới tán rừng không kém phần phong phú: 109 loài bò sát thuộc 17 họ, 4 bộ; 41 loài lưỡng cư thuộc 6 họ, 2 bộ; 159 loài cá thuộc 29 họ, 9 bộ. Thế giới côn trùng đóng góp từ 756 đến 903 loài, trong đó riêng bướm đã 450 loài, hơn một nửa số loài bướm tại Việt Nam.
18 loài và phân loài thú là đặc hữu của tiểu vùng Đông Dương, trong đó có 3 loài đặc hữu riêng của Việt Nam: chà vá chân đen, hoẵng Nam Bộ và tê giác một sừng. Loài cuối cùng trong số ba loài đó đã không còn nữa và câu chuyện về sự biến mất của nó vẫn ám ảnh Cát Tiên đến tận hôm nay.
Bàu Sấu và Cát Lộc — hai hệ sinh thái đối cực trong Vườn quốc gia Cát Tiên
Vườn quốc gia Cát Tiên không đồng nhất về địa hình và sinh thái. Hiểu từng vùng là hiểu tại sao mỗi loài lại chọn chỗ ở của mình.
Khu vực Nam Cát Tiên, thuộc địa bàn thành phố Đồng Nai, là nơi đặt trụ sở chính của Vườn quốc gia, đồng thời sở hữu hệ thống đất ngập nước nội địa hiếm có ở miền Nam. Tổng diện tích vùng đất ngập nước tại đây đạt khoảng 137,6 km². Riêng mặt nước Bàu Sấu biến đổi theo mùa, thu hẹp còn 100–150 ha vào mùa khô và mở rộng lên hơn 2.500 ha vào mùa mưa. Được bao quanh bởi rừng nguyên sinh, Bàu Sấu được xem là “thủ phủ” của cá sấu Xiêm, với số lượng dao động từ khoảng 100 đến gần 300 cá thể tùy thời điểm khảo sát — một trong những loài bò sát nước ngọt quý hiếm nhất châu Á. Ban ngày, nơi đây yên tĩnh đến khó tin; nhưng khi màn đêm buông xuống, không gian trở thành lãnh địa của hoàng ưng, diệc và hàng chục loài chim nước.
Ngày 4/8/2005, Ban Thư ký Công ước Ramsar đã vinh danh Bàu Sấu là vùng Ramsar thứ 1.499 của thế giới. Bao quanh khu vực này, những trảng cỏ rộng lớn cũng là nơi đàn nai và bò tót tìm về kiếm ăn sau hoàng hôn.
Khu vực Cát Lộc thuộc tỉnh Lâm Đồng mang địa hình dốc, sườn núi chia cắt phức tạp từng là nơi trú ngụ của quần thể tê giác Java cuối cùng tại Việt Nam trước khi cá thể sau chót bị bắn hạ và cưa sừng vào năm 2010. Sườn dốc Cát Lộc ngày nay là sinh cảnh quan trọng của bò tót và nhiều loài thú móng guốc.
Đảo Tiên dải đất 57 ha giữa dòng sông Đồng Nai là khu phục hồi chuyên biệt cho linh trưởng: vượn đen má vàng, cu li, chà vá chân đen. Tại Núi Tượng, 41 cá thể gấu từng bị nhốt lấy mật đang sống trong môi trường bán hoang dã, được bảo vệ bằng hàng rào điện tử song song lưới thép — dự án dài hơi do tổ chức Free The Bears xây dựng và vận hành.
Từ Khu dự trữ sinh quyển đến Danh lục Xanh IUCN — danh hiệu quốc tế tác động bảo tồn thế nào
Ngày 10/11/2001, UNESCO công nhận Vườn quốc gia Cát Tiên là Khu dự trữ sinh quyển thứ 411 của thế giới, là khu thứ hai tại Việt Nam. Mười năm sau, ngày 29/6/2011, khu vực này được nâng cấp và mở rộng thành Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai (tên được đặt theo địa danh lịch sử tại thời điểm 2011) với tổng diện tích 966.563 ha.
Những danh hiệu này không phải bằng khen để treo tường. Chúng ràng buộc Vườn vào các tiêu chuẩn quản trị toàn cầu, phân định rõ vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt và vùng đệm phát triển kinh tế. Nhờ danh tiếng quốc tế, Cát Tiên thu hút tài trợ từ Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF), Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), Quỹ Môi trường Toàn cầu và Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) — đổ vào điều tra đa dạng sinh học quy mô lớn, nâng cấp hạ tầng kiểm lâm và cải thiện sinh kế cho hàng vạn dân vùng đệm.
Ngày 20/4/2024, Cát Tiên trở thành vườn quốc gia đầu tiên tại Việt Nam và khu bảo tồn thứ 72 trên thế giới đạt Danh lục Xanh IUCN. Tác động trực tiếp đo được bằng số bẫy thú bị gỡ: 4.473 bẫy năm 2023, giảm xuống 3.889 bẫy năm 2024, và tính đến tháng 4/2025 chỉ còn 657 bẫy. Ba con số ấy kể một câu chuyện ngắn nhưng sâu về sự thay đổi đang diễn ra từng ngày trên mặt đất rừng.
Bẫy rập, xâm lấn, mai dương — ba mối đe dọa trực tiếp đến động vật hoang dã Cát Tiên
Rừng Cát Tiên vẫn chưa thật sự bình yên.
Nạn săn bắt bằng súng tự chế, súng kích điện và bẫy rập là nguyên nhân trực tiếp đẩy hoẵng, chồn, cầy vòi hương đến bờ vực sinh tử. Bài học đau xót nhất đã được ghi vào sử: cá thể tê giác Java cuối cùng bị bắn hạ và cưa sừng năm 2010 vì sự yếu kém trong thực thi pháp luật và nhu cầu mua bán sừng phi pháp. Từ năm 2024 đến tháng 5/2025, lực lượng kiểm lâm xử lý 393 vụ xâm nhập trái phép, thu giữ hơn 8.700 công cụ săn bắt các loại. Đó là những vụ được ghi nhận.
Áp lực dân số và di dân tự do vào các xã vùng đệm khiến ranh giới rừng liên tục bị xâm lấn để làm nương rẫy, trồng cây công nghiệp đã trực tiếp thu hẹp và chia cắt sinh cảnh hoang dã. Việc xây dựng tuyến đường kết nối khu dân cư ở Cát Lộc năm 2008 vô tình phong tỏa một phần tư diện tích sinh sống của các loài thú lớn. Di chứng chất độc da cam từ chiến tranh khiến nhiều khu vực chỉ còn tre và cỏ, cây gỗ lớn phục hồi rất chậm. Mùa khô kéo dài 5 tháng mỗi năm cạn kiệt nguồn nước và đẩy nguy cơ cháy rừng lên mức báo động.
Kẻ thù thứ ba không có tiếng súng, không có dấu chân người: cây mai dương (Mimosa pigra) — loài thực vật ngoại lai đang xâm lấn vùng đất ngập nước Bàu Sấu, âm thầm bóp nghẹt không gian của thực vật bản địa và phá vỡ chuỗi thức ăn tự nhiên nếu không được kiểm soát kịp thời.
Drone tầm nhiệt, bẫy ảnh AI và 326 cá thể tê tê Java được trả về rừng Cát Tiên
Không thể chỉ tuần tra bằng đôi chân. Vườn quốc gia Cát Tiên đang xây dựng hệ thống bảo vệ nhiều lớp, kết hợp công nghệ cao với nghiệp vụ y tế động vật và sức mạnh cộng đồng.
Phần mềm SMART trên thiết bị di động giúp kiểm lâm thu thập dữ liệu tức thời trong mỗi ca tuần tra, theo dõi diễn biến rừng theo thời gian thực. Hàng trăm bẫy ảnh tích hợp trí tuệ nhân tạo (POACHERCAM) gắn trên thân cây vừa giám sát đa dạng sinh học, vừa phát hiện xâm nhập trái phép. Drone tầm nhiệt hoạt động ban đêm theo dõi di chuyển của voi châu Á, phát cảnh báo xung đột người-voi và truy vết hành trình tê tê sau khi tái thả.
Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật thành lập năm 2005 theo quyết định của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, do ông Nguyễn Thế Việt làm Giám đốc tiếp nhận thú bị tịch thu từ 25 chi cục kiểm lâm thuộc 21 tỉnh phía Nam. Thú bị thương, thú dính bẫy hoại tử được điều trị, phục hồi bản năng hoang dã trong môi trường bán tự nhiên, rồi trả về rừng với chip điện tử theo dõi. Tính riêng hợp tác với Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã tại Việt Nam (SVW), đã có 326 cá thể tê tê Java được giải cứu và tái thả thành công.
Giải pháp bền vững nhất vẫn là con người. Vườn giao khoán 8.851 ha rừng cho các cộng đồng dân tộc thiểu số chăm sóc, tạo nguồn thu ổn định thay vì tàn phá. Chiến dịch “Tỉnh nói không với sử dụng động vật hoang dã trái phép” thu hút hơn 2.000 người tham gia; 90% ký cam kết không tiêu thụ thú rừng; 780 bảng tuyên truyền dựng khắp cửa ngõ vùng đệm. Những con thú không còn khả năng sống trong tự nhiên ở lại Trung tâm làm “đại sứ giáo dục” — câu chuyện thương tâm của chúng đủ sức thay đổi góc nhìn của một người khách du lịch lần đầu đặt chân vào rừng.
Ai đang giữ rừng — cơ cấu quản lý và trách nhiệm bảo tồn Vườn quốc gia Cát Tiên
Vườn quốc gia Cát Tiên là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn), hiện do ông Phạm Xuân Thịnh làm Giám đốc. Hạt Kiểm lâm với khoảng 135cán bộ (và cần ít nhất 144 người), nhân viên chia ca trực tại hàng chục trạm kiểm lâm bao quanh toàn bộ 82.597,4 ha đó là những người mỗi ngày đặt chân vào rừng trước khi mặt trời mọc.
Về cơ chế hợp tác quốc tế: Tổ chức Free The Bears đóng vai trò cốt lõi xây dựng khu cứu hộ gấu bán hoang dã tại Núi Tượng. Tổ chức Monkey World (Đài Loan) và Trung tâm Nước Việt Xanh hỗ trợ y tế và vận hành khu cứu hộ linh trưởng Đảo Tiên. SVW triển khai công nghệ tuần tra SMART và chương trình tái thả tê tê. WWF, USAID và GIZ liên tục cung cấp nguồn lực tài chính và kỹ thuật cho các cuộc điều tra đa dạng sinh học quy mô lớn.
Từng tổ chức giữ một vai trò riêng, không chồng lấn đó là lý do hệ thống bảo tồn Cát Tiên vận hành được trong nhiều thập kỷ dù nguồn lực nội địa có hạn. Một hệ sinh thái bảo tồn, tự nó cũng cần đa dạng — đa dạng nguồn lực, đa dạng phương pháp, đa dạng con người như chính khu rừng mà nó đang bảo vệ.
Hơn 1.700 loài đang sống trong 82.597,4 ha rừng kia không biết đến tấm bằng khen hay bảng cam kết của bất kỳ ai. Chúng chỉ biết rằng sáng nay, rừng vẫn còn đó. Và đó là lý do đủ để những người giữ rừng tiếp tục bước vào.
FAQ — Câu hỏi thường gặp về Vườn quốc gia Cát Tiên
1. Vườn quốc gia Cát Tiên có bao nhiêu loài động vật? Vườn quốc gia Cát Tiên ghi nhận 1.729 loài động vật, gồm 113 loài thú, 351 loài chim (chiếm 42,39% số loài chim cả nước), 109 loài bò sát, 41 loài lưỡng cư, 159 loài cá và từ 756 đến 903 loài côn trùng. Hơn 100 loài đã được ghi vào Sách Đỏ Việt Nam.
2. Vườn quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh nào và diện tích bao nhiêu? Vườn quốc gia Cát Tiên trải dài trên địa bàn thành phố Đồng Nai (gồm các huyện Tân Phú, Vĩnh Cửu thuộc Đồng Nai cũ và huyện Bù Đăng thuộc Bình Phước cũ, nay đều thuộc thành phố Đồng Nai sau sáp nhập tháng 7/2025) và tỉnh Lâm Đồng (huyện Cát Tiên, Bảo Lâm), với tổng diện tích 82.597,4 ha.
3. Vườn quốc gia Cát Tiên được UNESCO công nhận năm nào? Ngày 10/11/2001, UNESCO công nhận Vườn quốc gia Cát Tiên là Khu dự trữ sinh quyển thứ 411 của thế giới, khu thứ hai tại Việt Nam. Đến ngày 29/6/2011, khu vực được mở rộng thành Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai với diện tích 966.563 ha. Ngày 20/4/2024, Cát Tiên là vườn quốc gia đầu tiên tại Việt Nam đạt Danh lục Xanh IUCN.
4. Bàu Sấu ở Vườn quốc gia Cát Tiên nổi tiếng với loài gì? Bàu Sấu, khu đất ngập nước rộng hơn 2.500 ha vào mùa mưa và thu hẹp còn khoảng 100 – 150 ha vào mùa khô, được công nhận là vùng Ramsar thứ 1.499 toàn cầu ngày 4/8/2005 là nơi bảo tồn khoảng 280 – 286 cá thể cá sấu Xiêm (cá sấu nước ngọt), một trong những loài bò sát quý hiếm nhất châu Á.
5. Đơn vị nào quản lý Vườn quốc gia Cát Tiên? Vườn quốc gia Cát Tiên là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn), hiện do ông Phạm Xuân Thịnh làm Giám đốc, với lực lượng Hạt Kiểm lâm Bàu Sấu, khu đất ngập nước khoảng 135 cán bộ, nhân viên trực tiếp tuần tra bảo vệ rừng mỗi ngày.
Thanh Hy
