Một giảng viên đại học đặt câu hỏi về sự vắng bóng kính ngữ trong giao tiếp của một bộ phận người trẻ, khi cách xưng hô ngày càng chịu ảnh hưởng từ môi trường quốc tế.
Một giảng viên đại học kể lại cuộc trao đổi với một nhân viên trẻ tại trường quốc tế ở Việt Nam; cô gái nói những câu ngắn, gần như bỏ chủ ngữ và không dùng kính ngữ với người lớn tuổi hơn. Người giảng viên cho rằng cô có lẽ không cố ý thiếu tôn trọng, nhưng cách giao tiếp ấy vẫn khiến chị suy nghĩ về nếp xưng hô của người Việt.
Trong tiếng Việt, “dạ”, “thưa”, “ạ” không chỉ là những từ đệm. Cách sử dụng các từ này gắn với tuổi tác, vai vế và sự tôn trọng trong quan hệ giữa người với người.
Từ lâu, cách gọi ông, bà, cô, chú cùng tiếng “dạ, thưa” được xem là một phần của nếp sống lễ độ. Những lời nói tưởng nhẹ nhàng ấy cũng giúp người giao tiếp tự nhắc mình giữ chừng mực khi trò chuyện.
Nhưng môi trường sống đang thay đổi. Nhiều người trẻ học ngoại ngữ, làm việc trong doanh nghiệp đa văn hóa và tiếp xúc thường xuyên với cách giao tiếp đề cao tính bình đẳng.
Bình đẳng nhưng không đồng nghĩa suồng sã
Trong tiếng Anh, đại từ “I” và “you” không thể hiện rõ tuổi tác hay vai vế như hệ thống xưng hô tiếng Việt. Từ đó, một bộ phận người trẻ có thể hình thành thói quen giao tiếp ngang hàng hơn, bất kể tuổi tác hoặc vị trí.
Tại công sở, hiện tượng này đôi khi thể hiện từ những điều rất nhỏ. Một số người mới đi làm bị nhắc nhở vì quên lời chào cơ bản với đồng nghiệp hoặc cấp trên; điều đó cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở một cuộc trò chuyện riêng lẻ.
Nghịch lý là những người có địa vị xã hội cao đôi khi lại càng giữ cách giao tiếp chừng mực. Khi gặp người lớn tuổi, họ vẫn cúi đầu chào; khi giao việc cho cấp dưới, họ có thể nói: “Em làm giúp anh việc này” thay vì dùng lời lẽ trống không.
Với người lớn tuổi, xưng hô đúng vai vế là biểu hiện tối thiểu của lễ phép. Với một bộ phận người trẻ, đó có thể chỉ là chi tiết dễ bỏ qua trong lần gặp đầu tiên.
Khoảng cách ấy khiến câu chuyện về “dạ, thưa” không còn đơn thuần là chuyện thêm hay bớt vài âm tiết. Đó còn là câu chuyện về cách mỗi thế hệ nhìn nhận sự tôn trọng, chừng mực và tình người trong giao tiếp hằng ngày.
Có lẽ điều đáng suy nghĩ không phải là một tiếng “dạ” bị bỏ quên, mà là cách con người vẫn có thể giữ sự bình đẳng mà không đánh mất phép lịch sự, kính trọng với nhau.
Nhật Hạ (tổng hợp)
