Cuốn Tâm lý học cho lứa tuổi 30 của Park Yeji giúp người đọc nhận diện cách suy nghĩ tiêu cực chi phối cảm xúc và ảnh hưởng đến cách ứng xử trước những lời nhận xét không như mong đợi.
K, nhân vật trong sách, đã làm việc tại một công ty quảng cáo suốt năm năm nhưng bất ngờ muốn nghỉ việc sau khi ý tưởng của nhóm bị khách hàng chê giống đề án của sinh viên năm thứ tư. Từ câu chuyện này, tác giả phân tích cách một lời nhận xét có thể khiến con người nghi ngờ năng lực bản thân, đồng thời gợi mở hướng điều chỉnh phản ứng.
Trong cuộc họp, nhóm của K trình bày một ý tưởng dự án đầy tham vọng nhưng chỉ nhận được lời đánh giá rằng đề án nghe như của sinh viên năm thứ tư. Anh lập tức nghĩ ‘Tôi bất tài’, rồi rơi vào trạng thái tuyệt vọng, nản chí, lo lắng và không biết nên bắt đầu lại từ đâu.
Theo cuốn sách do NXB Trẻ phát hành, phản ứng cảm xúc thường trải qua năm chặng nối tiếp: sự việc bên ngoài, ý nghĩ xuất hiện, cảm xúc hình thành, phản ứng của cơ thể và thôi thúc hành động. Với K, lời chê dẫn đến suy nghĩ tiêu cực, kéo theo cảm giác mất sức và cuối cùng là ý định bỏ việc.
Khi chuỗi phản ứng này lặp lại, một người có thể dần hình thành thói quen né tránh hoặc cảm thấy bất lực trước những tình huống tương tự. Tác giả khuyên mỗi người nên xem xét những suy nghĩ đứng sau cảm xúc tiêu cực, bởi cách nhìn nhận sai lệch về bản thân hoặc người khác, còn gọi là bóp méo nhận thức, có thể xuất hiện một cách vô thức.
ThS Nguyễn Hải Anh, chuyên gia bảo vệ trẻ em tại Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD), cho biết trạng thái tiêu cực kéo dài có thể khiến một người cảm thấy mình vô dụng và mất hứng thú với những việc từng yêu thích.
Bình tĩnh trước lời chê để tìm hướng thay đổi
Câu chuyện của K cho thấy cùng một lời nhận xét nhưng mỗi người có thể lựa chọn cách phản ứng khác nhau. Khi anh chia sẻ nỗi thất vọng với nhóm, một đồng nghiệp mà anh nghĩ cũng đang chán nản lại nhận ra khách hàng chưa có cùng hình dung với nhóm về đề án, rồi bắt tay vào chỉnh sửa.
Theo tác giả, K có thể đề nghị khách hàng góp ý cụ thể hơn để tập trung sức lực vào việc sửa đề án, thay vì để cảm xúc tiêu cực chi phối. Đây không phải lời khuyên đè nén cảm xúc, bởi cuốn sách nhấn mạnh rằng không cảm xúc nào là xấu; điều quan trọng là biết xử lý chúng cho thích đáng.
Trong thực tế, phản ứng trước lời chê cũng có thể khiến người trong cuộc vấp phải sự chỉ trích. Đầu tháng 6/2026, nữ nghệ sĩ MAYonair bị khán giả phản ứng sau khi, theo nội dung được chia sẻ, đáp trả gay gắt nhận xét chê nhạc dở.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định: “Một phản hồi điềm tĩnh có thể biến phê bình thành đối thoại.” Trước đó, năm 2015, PGS.TS tâm lý Huỳnh Văn Sơn, Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, cũng khuyên người bị chê bai không nên vội phản ứng và đừng để cảm xúc buồn bã, tiêu cực cuốn đi.
Sau mỗi lời chê, điều cần xem xét không chỉ là người khác vừa nói gì mà còn là cách bản thân diễn giải nhận xét ấy. Biết nhìn lại suy nghĩ và điều chỉnh phản ứng sẽ giúp mỗi người giữ được niềm tin vào bản thân, đồng thời tìm ra hướng cải thiện phù hợp.
Ngọc Duyên (tổng hợp)
