ĐỒNG NAI – Từ nền hành chính đầu tiên được xác lập năm 1698 bởi Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đến cuộc hợp nhất lịch sử năm 2025, Đồng Nai đang bước vào chặng phát triển mới với mục tiêu trở thành thành phố công nghiệp trực thuộc Trung ương, kế thừa gần 330 năm hình thành, khai phá và hội tụ nhiều lớp giá trị văn hóa.
Từ ngày 01/7/2025, tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước chính thức hợp nhất theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, đánh dấu đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh lớn nhất từ trước đến nay. Trên nền tảng lịch sử kéo dài 328 năm kể từ khi vùng đất này được xác lập về mặt hành chính, Đồng Nai hôm nay vừa mở rộng không gian phát triển, vừa tiếp tục gìn giữ những giá trị đã bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Có những vùng đất được thiên nhiên ưu đãi ngay từ thuở đầu, nhưng Đồng Nai lại đi lên từ một hành trình khác. Từ nơi từng được xem là hoang vu, nhiều rừng rậm và sông nước, vùng đất ấy từng bước trở thành trung tâm công nghiệp, dịch vụ quan trọng của cả nước, phản ánh sức sống bền bỉ của một miền đất luôn biết thích nghi trước những đổi thay của lịch sử.
Từ vùng đất khai phá đến nền hành chính đầu tiên ở Nam Bộ
Trước khi người Việt đến khai phá, lưu vực sông Đồng Nai là nơi sinh sống lâu đời của các cộng đồng bản địa như Xtiêng, Chơro và Mạ. Các phát hiện khảo cổ gồm mộ cổ Hàng Gòn, đàn đá Bình Đa, hiện vật đồng Long Giao hay cổ vật Nam Cát Tiên cho thấy nơi đây từng tồn tại một nền văn minh nông nghiệp bán sơn địa phát triển từ hàng nghìn năm trước.
Khoảng những năm 1620, người Việt bắt đầu đến sinh sống, buôn bán quanh khu vực Sài Gòn – Bến Nghé. Tuy nhiên, dấu mốc quan trọng nhất chỉ xuất hiện vào mùa xuân năm Mậu Dần 1698 khi chúa Nguyễn Phúc Chu cử Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược phương Nam.
Trong chuyến đi mang ý nghĩa lịch sử ấy, Nguyễn Hữu Cảnh lập phủ Gia Định, chia thành huyện Phước Long và huyện Tân Bình. Trên đất Đồng Nai ngày nay, ông dựng dinh Trấn Biên, đặt nền móng cho bộ máy quản lý hành chính đầu tiên của toàn vùng Nam Bộ, mở đầu quá trình tổ chức, khai phá và phát triển lâu dài.
Suốt hơn ba thế kỷ sau đó, địa giới Đồng Nai – Biên Hòa nhiều lần thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử. Từ thời Pháp thuộc, đến các lần chia tách dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, rồi tái hợp sau năm 1975 và mới nhất là việc hợp nhất với Bình Phước từ ngày 01/7/2025, mỗi lần điều chỉnh đều phản ánh yêu cầu quản lý và phát triển của từng thời kỳ.
PGS.TS Huỳnh Văn Tới, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam thành phố Đồng Nai, nhận định bản sắc vùng đất này “không thoát khỏi bản sắc con người Việt Nam”, đồng thời được bồi đắp bởi quá trình khai phá và giao thoa văn hóa kéo dài gần 330 năm.
Gìn giữ bản sắc để hướng tới thành phố công nghiệp trực thuộc Trung ương
Sau khi hợp nhất, Đồng Nai có diện tích tự nhiên hơn 12.700km² và dân số khoảng 4,5 triệu người. Đây là một trong những địa phương có quy mô lớn cả về diện tích, dân số lẫn tiềm năng phát triển kinh tế trong cả nước, đồng thời đang được cụ thể hóa chủ trương xây dựng thành thành phố trực thuộc Trung ương.
Điều đáng chú ý là nguồn gốc tên gọi “Đồng Nai” đến nay vẫn chưa có cách lý giải thống nhất. Một số nghiên cứu cho rằng từ “nai” bắt nguồn từ tiếng Chăm hoặc Khmer với nghĩa là “sông” hoặc “dòng chảy”, trong khi giả thuyết khác lại liên hệ với một từ cổ mang nghĩa “đất”.
Dù tên gọi còn nhiều cách giải thích, vị thế của Đồng Nai trong giai đoạn hiện nay lại khá rõ nét. Với quy mô diện tích hơn 12.700km², địa phương rộng gấp khoảng 17 lần đảo quốc Singapore, còn dân số gần 4,5 triệu người tương đương quy mô của một quốc gia cỡ trung bình tại châu Âu.
Nguyễn Hữu Cảnh qua đời chỉ hai năm sau chuyến kinh lược lịch sử, nhưng nền hành chính ông đặt nền móng vẫn tiếp tục được kế thừa và hoàn thiện qua nhiều thế hệ. Vì vậy, hậu thế tôn vinh ông là “Đệ nhất công thần xứ Đồng Nai”, ghi nhận vai trò mở đầu cho quá trình xác lập chủ quyền và tổ chức bộ máy quản lý vùng đất phương Nam.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, bản sắc Đồng Nai hôm nay được hình thành từ sự giao hòa của nhiều yếu tố. Đó là hệ thống sông Đồng Nai tạo nên văn hóa sông nước, truyền thống công nghiệp năng động, các làng nghề lâu đời như gốm Biên Hòa, làng đá Bửu Long, cùng sự cộng cư của người Việt, người Hoa và các cộng đồng bản địa.
Sự đan xen ấy góp phần hình thành tính cách đặc trưng của người Đồng Nai: thân thiện, nghĩa tình, năng động và sẵn sàng tiếp nhận những điều mới. Đây cũng là nền tảng xã hội quan trọng để địa phương tiếp tục mở rộng không gian phát triển sau khi hợp nhất.
Trong giai đoạn 2026-2031, Đồng Nai đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân khoảng 10% mỗi năm. Chỉ tiêu này thể hiện quyết tâm phát huy lợi thế của địa phương sau khi tái tổ chức địa giới, đồng thời hướng tới mục tiêu trở thành thành phố công nghiệp trực thuộc Trung ương trong tương lai.
Hành trình từ vùng đất khai phá cách đây 328 năm đến một trung tâm công nghiệp quy mô lớn cho thấy mỗi bước phát triển của Đồng Nai đều gắn với những quyết định mang tính lịch sử. Việc hiện thực hóa mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương sẽ còn cần thời gian, nhưng nền tảng được tích lũy qua gần ba thế kỷ là cơ sở để địa phương tiếp tục viết nên chặng đường phát triển mới.
Sen Vàng (tổng hợp)
