Nhiều nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng việc phụ thuộc quá nhiều vào các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) như ChatGPT hay Claude có thể khiến người dùng giảm khả năng ghi nhớ, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề khi không còn sự hỗ trợ của công nghệ.
Các công trình nghiên cứu tại Mỹ, Anh, Pháp và Ba Lan đều đưa ra cảnh báo về hiện tượng con người ngày càng chuyển giao các hoạt động nhận thức cho AI. Xu hướng này xuất hiện trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế và môi trường làm việc, đặt ra câu hỏi về cách sử dụng AI sao cho hiệu quả mà không đánh đổi năng lực tư duy độc lập.
Grace Liu, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon và là tác giả chính của khảo sát với 1.222 người tham gia, nhận định với AFP rằng AI đáng lưu ý hơn nhiều công cụ trước đây vì có thể hỗ trợ gần như toàn bộ các nhiệm vụ trí tuệ. Nếu máy tính bỏ túi chỉ giúp thực hiện phép tính, AI ngày nay có thể đảm nhận gần như trọn vẹn quá trình giải quyết một bài toán hoặc hoàn thành một bài luận.
Những dấu hiệu đầu tiên được ghi nhận trong lĩnh vực giáo dục. Một nghiên cứu của MIT cho thấy nhóm sinh viên sử dụng AI tạo sinh để viết bài luận có mức độ tư duy phản biện thấp hơn nhóm tự thực hiện, kết quả được đánh giá thông qua hoạt động điện não trong quá trình làm bài.
Tyler Jagt, giảng viên văn học, chia sẻ với The Chronicle of Higher Education vào tháng 6 rằng hiện không còn sinh viên nào trong lớp của ông có thể hoàn thành một bài luận dài 20 trang như trước đây. Một sinh viên cũng thừa nhận thường xuyên bị “mất mạch suy nghĩ” khi đọc tài liệu trong thời gian dài.
Không chỉ dừng lại trong môi trường học tập, khảo sát do nhóm của Grace Liu thực hiện tại Anh và Mỹ với 1.222 người cho thấy AI giúp tăng hiệu quả khi giải toán hoặc đọc hiểu trong ngắn hạn. Tuy nhiên, khi không còn công cụ hỗ trợ, người tham gia có kết quả thấp hơn và cũng giảm mức độ sẵn sàng nỗ lực để tự giải quyết vấn đề.
Trong lĩnh vực y tế, nghiên cứu công bố trên The Lancet Gastroenterology & Hepatology cũng ghi nhận hiện tượng tương tự đối với các bác sĩ nội soi đại tràng tại Ba Lan sau khi sử dụng hệ thống AI hỗ trợ chẩn đoán.
Số liệu nghiên cứu cho thấy, trong ba tháng trước khi áp dụng AI, các bác sĩ phát hiện u tuyến – tổn thương tiền ung thư – ở 28,4% ca nội soi. Sau một thời gian sử dụng AI rồi quay lại thực hiện mà không có hỗ trợ, tỷ lệ này giảm xuống còn 22,4%, đồng nghĩa cứ khoảng 100 ca nội soi thì có thêm gần 6 ca có nguy cơ bị bỏ sót.
Ở lĩnh vực lập trình, Anthropic tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên với 52 kỹ sư phần mềm cùng thực hiện một nhiệm vụ cơ bản, trong đó một nửa được sử dụng AI hỗ trợ. Khi đánh giá lại kiến thức sau đó, nhóm dùng AI chỉ đạt điểm trung bình 50%, thấp hơn đáng kể so với mức 67% của nhóm không sử dụng AI, tương đương cứ ba câu hỏi thì nhóm dùng AI trả lời sai gần một câu nhiều hơn.
Johann Chevalere, chuyên gia tâm lý học nhận thức và xã hội thuộc Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), cho rằng não bộ luôn có xu hướng tiết kiệm năng lượng. Theo ông, nếu một hoạt động không còn được thực hiện thường xuyên thì não sẽ dần loại bỏ những kết nối thần kinh không còn được sử dụng.
Trước những cảnh báo này, nhiều doanh nghiệp công nghệ đã điều chỉnh cách phát triển sản phẩm. ChatGPT bổ sung “chế độ học tập”, Gemini triển khai tính năng “học với hướng dẫn” theo phương pháp Socrates nhằm gợi mở thay vì đưa đáp án trực tiếp, còn Microsoft cho biết Copilot sẽ bổ sung cảnh báo về nguy cơ sai sót và khuyến khích người dùng chủ động kiểm chứng thông tin.
Dù vậy, đại diện Microsoft cũng thừa nhận nguy cơ con người chuyển giao gánh nặng nhận thức cho AI là điều có thật, nhất là khi công nghệ được dùng để thay thế những công việc vốn giúp rèn luyện kỹ năng. Các nhà nghiên cứu cho rằng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn và theo dõi trong thời gian dài để đánh giá đầy đủ mức độ tác động của AI đối với năng lực tư duy của con người.
Việc AI ngày càng hiện diện trong học tập và công việc mang lại nhiều lợi ích về hiệu suất, nhưng cũng nhắc mỗi người cần sử dụng công nghệ một cách chủ động và có chọn lọc. Chỉ khi xem AI là công cụ hỗ trợ thay vì thay thế hoàn toàn quá trình suy nghĩ, con người mới có thể phát huy giá trị của công nghệ mà vẫn gìn giữ được năng lực tư duy độc lập.
Sen Vàng (tổng hợp)
