Hà Nội, tháng 5/2026 — Tình trạng lạm dụng AI trong học tập đang gây lo ngại nghiêm trọng tại các cơ sở giáo dục Việt Nam, khi học sinh sinh viên dùng công cụ trí tuệ nhân tạo thay thế hoàn toàn quá trình tư duy. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý để chuyển từ cấm đoán sang quản trị công nghệ một cách bền vững.
Tại các tọa đàm khoa học diễn ra trong tháng 5/2026 ở Hà Nội, nhiều nhà giáo dục hàng đầu Việt Nam đã lên tiếng về rủi ro từ các mô hình ngôn ngữ lớn xâm nhập trường học. Khảo sát từ hơn 34.000 giáo viên cho thấy sự phân vân sâu sắc về hiệu quả thực tế của trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy, trong khi học sinh ngày càng dùng công cụ này để đối phó bài tập thay vì rèn luyện kỹ năng. GS Ngô Bảo Châu, người đạt giải Fields — giải thưởng toán học danh giá nhất thế giới — là một trong những tiếng nói cảnh báo mạnh mẽ nhất tại diễn đàn này.
Bài tập về nhà mất ý nghĩa khi AI làm thay
GS Ngô Bảo Châu ví von trí tuệ nhân tạo như một thiên thạch khổng lồ đang lao tới Trái Đất với tốc độ ánh sáng. Ông nhấn mạnh khi một bộ phận lớn học sinh chỉ dùng AI để trả bài, việc làm bài tập không còn là quá trình tích lũy kiến thức mà biến thành hành động đối phó thuần túy — khiến khả năng phán đoán dần bị mài mòn.
Nguy cơ nghiêm trọng nhất, theo GS Ngô Bảo Châu, là học sinh có thể rơi vào tình trạng “đầu óc rỗng tuếch và suy thoái trí tuệ” dù sản phẩm nộp cho giáo viên trông rất trơn tru. Ông cảnh báo hiện tượng này là dạng “béo phì tinh thần” — con người sử dụng cơ não ít đi do quá phụ thuộc vào máy móc. Ông khẳng định công nghệ hiện nay vẫn chưa thể đạt tới tư duy logic nhiều tầng như các nhà toán học thực thụ.
Điều đáng chú ý là lo ngại này không phải mới. Trước khi AI tạo sinh bùng nổ từ cuối năm 2022, giới học thuật đã từng tranh luận về tác hại của việc cho phép học sinh dùng máy tính giải toán hoặc tra cứu Wikipedia không kiểm soát. Làn sóng ChatGPT và các mô hình tương tự đã đẩy vấn đề cũ lên cấp độ hoàn toàn mới về quy mô và mức độ khó phát hiện.
Chuyên gia đề xuất ba cấp độ sử dụng AI trong lớp học
Để hạn chế mặt trái của lạm dụng AI trong học tập, các chuyên gia đề nghị thay thế triệt để câu hỏi đúng sai đơn thuần bằng bài tập đòi hỏi biện luận logic. GS Hồ Tú Bảo cho rằng hình thức vấn đáp là cách hiệu quả nhất để xác định sinh viên có thực sự hiểu bản chất vấn đề hay không.
Mô hình “lớp học đảo ngược” cũng được khuyến khích: học sinh dùng AI tìm hiểu thông tin tại nhà, nhưng phải thảo luận và phản biện trực tiếp trên lớp dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Thầy Võ Kim Bảo gợi ý hướng dẫn học trò dùng ChatGPT để tra cứu dữ liệu từ nhiều nguồn, sau đó yêu cầu tự sáng tạo nội dung dưới dạng video thuyết minh thực tế. Một bộ quy tắc ba cấp độ đã được đề xuất cho các nhà trường: cho phép AI hỗ trợ ý tưởng, chỉ dùng cho nghiên cứu ban đầu, hoặc cấm hoàn toàn — tùy theo đặc thù từng nhiệm vụ học tập.
Bộ Giáo dục và Đào tạo siết liêm chính học thuật từ năm 2026
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học, trong đó yêu cầu kiểm soát chặt liêm chính học thuật. Dự thảo xác định AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, không được làm sai lệch kết quả học tập hay thay thế hoàn toàn giảng viên trong khâu chấm điểm. Các cơ sở giáo dục được yêu cầu ban hành quy định nội bộ, xác định rõ các hành vi vi phạm như nhờ AI thực hiện thay toàn bộ nhiệm vụ học tập.
Định hướng mới tập trung vào đánh giá dựa trên dữ liệu thực và giám sát theo thời gian thực để phát hiện sớm bất thường trong đào tạo. Trong giai đoạn 2026-2030, ngành giáo dục hướng tới tích hợp công cụ số nhằm tăng độ tin cậy của kết quả đánh giá. Bộ cũng dự kiến thí điểm nội dung giáo dục AI xuyên suốt từ cấp tiểu học đến trung học phổ thông, để học sinh nhận diện rủi ro và biết cách tương tác chủ động với công nghệ.
Sen Vàng
