Ngôi nhà cổ hơn 100 tuổi của già làng Điểu Đố tại thị trấn Đức Phong (nay là xã Bù Đăng, TP. Đồng Nai) là minh chứng sống cho kiến trúc dân tộc S’tiêng còn trụ vững giữa thời hiện đại. Khu bảo tồn văn hóa sóc Bom Bo rộng 113,4 héc ta ra đời để giữ lại tất cả những gì ngôi nhà ấy đang gánh trên mái.
Tại TP. Đồng Nai, đồng bào S’tiêng đã sinh sống qua nhiều thế hệ, để lại một di sản kiến trúc độc đáo mà ít tộc người nào ở Đông Nam Á có được. Từ ngôi nhà dài trệt lợp mái tranh với bếp lửa không bao giờ tắt đến khu bảo tồn văn hóa lưu giữ hơn 300 hiện vật — bao gồm bộ đàn đá nặng 20 tấn và dàn cồng chiêng lớn nhất Việt Nam — TP. Đồng Nai đang triển khai hàng loạt biện pháp gìn giữ di sản trước làn sóng đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ. Đây là câu chuyện về một ngọn lửa chưa bao giờ tắt — theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
Bếp lửa giữa nhà — kiến trúc mang theo linh hồn tộc người S’tiêng
Người S’tiêng có hai nhánh chính: Bù Lơ sinh sống ở vùng cao và Bù Đek cư trú ở vùng thấp. Địa hình khác nhau sinh ra hai kiểu nhà khác nhau — và mỗi kiểu đều mang dấu ấn riêng của đất đai nơi họ lớn lên.
Nhánh Bù Lơ dựng nhà dài trệt, lợp mái tranh, vách đan bằng tre nứa sát mặt đất. Nhánh Bù Đek lại chọn nhà sàn trên những cột gỗ vững chắc. Cùng một tộc người, hai kiểu cư ngụ — mỗi cái đều là sản phẩm của mối quan hệ lâu đời giữa con người và thiên nhiên.
Điển hình cho kiến trúc Bù Lơ là ngôi nhà dài của già làng Điểu Đố tại thị trấn Đức Phong. Công trình khởi thủy được dựng từ sáu cây cột đẽo từ thân cây trai to lớn. Khi các con cái lập gia đình, ngôi nhà không bị bỏ lại — nó được cơi nới nối dài thêm, như cách người S’tiêng quan niệm về sự gắn bó máu thịt qua từng thế hệ.
Thiết kế cửa ra vào mang ý nghĩa quan trọng: đón ánh nắng, đón gió và theo quan niệm tín ngưỡng địa phương — rước thần linh vào nhà. Trên mái, đồng bào cất giữ sừng trâu, nông cụ, vũ khí săn bắn và cồng chiêng — thể hiện sức mạnh dòng tộc và sự thịnh vượng của gia chủ.
Nhưng thứ gây ấn tượng nhất là bếp lửa đặt ngay chính giữa nhà. Bếp lửa ấy chưa bao giờ tắt.
Không phải để sưởi ấm đơn thuần. Đó là nơi các thành viên quây quần trò chuyện, uống rượu cần, và người già truyền dạy kinh nghiệm sống cho thế hệ sau. Ngọn lửa giữa nhà là trung tâm của mọi mối quan hệ trong cộng đồng S’tiêng — tắt lửa là tắt sợi dây gắn kết.
Khu bảo tồn sóc Bom Bo, xã Bom Bo — 113,4 héc ta giữ hơn 300 hiện vật
Trước nguy cơ nhiều giá trị truyền thống bị mai một do đời sống hiện đại, chính quyền TP. Đồng Nai đã triển khai các dự án gìn giữ khẩn cấp. Điểm nhấn tiêu biểu là Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng tại sóc Bom Bo, xã Bình Minh (nay là xã Bom Bo) — với tổng diện tích quy hoạch 113,4 héc ta.
Được xây dựng từ năm 2011 và khánh thành vào năm 2015, khu bảo tồn đóng vai trò không gian văn hóa thu nhỏ — tái hiện sinh động đời sống của đồng bào bản địa. Các ngôi nhà dài truyền thống của người S’tiêng nhánh Bù Lơ đã được phục dựng thành công ngay tại đây.
Bên trong không gian trưng bày: hơn 300 hiện vật lịch sử quý giá. Trong đó có bộ đàn đá nặng 20 tấn và dàn cồng chiêng bằng đồng đỏ kết hợp thiếc có kích thước lớn nhất Việt Nam. Ban quản lý liên tục sưu tầm nông cụ cổ, tu sửa nhà dài và bổ sung các hạng mục công trình thiết yếu — để khu bảo tồn không chỉ là nơi cất giữ mà còn là nơi sống động.
Song song đó, khu bảo tồn duy trì xưởng dệt thổ cẩm, nơi phụ nữ S’tiêng mất hàng tháng để hoàn thiện một bộ trang phục rực rỡ sắc màu. Từng sợi chỉ là một phần ký ức tộc người — không thể vội.
Từ di sản đến sinh kế — hơn 20.000 lượt khách mỗi năm chứng minh bảo tồn có thể tự nuôi sống mình
Bảo tồn mà không có người đến thì chỉ là cất giữ. Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo đã chọn hướng khác: biến di sản thành trải nghiệm, biến văn hóa thành nguồn lực kinh tế.
Mỗi năm, nơi đây đón hơn 20.000 lượt khách tham quan, bao gồm các đoàn quốc tế đến từ Hàn Quốc và Campuchia. Du khách không chỉ đứng nhìn — họ được giã gạo, thưởng thức cơm lam, canh thụt, thịt nướng và giao lưu văn nghệ bên bếp lửa. Những đội cồng chiêng địa phương thường xuyên tập luyện để biểu diễn phục vụ khách, quảng bá trực quan nghệ thuật dân gian S’tiêng.
Không gian này cũng là địa chỉ đỏ tổ chức du khảo về nguồn, giúp học sinh tìm hiểu lịch sử cách mạng và phong tục tộc người. Chính quyền các cấp đồng thời mời gọi nhà đầu tư tham gia nâng cấp cơ sở hạ tầng, xây dựng làng nghề theo mô hình du lịch cộng đồng để tạo thêm việc làm cho người dân bản địa.
Việc truyền dạy kỹ năng dệt thổ cẩm, rèn thủ công và nấu rượu cần cho thế hệ trẻ đang được thực hiện nghiêm túc — vì một ngôi nhà dài có thể phục dựng, nhưng nghề làm cồng chiêng hay bí quyết ủ rượu cần, nếu người biết mất đi mà chưa kịp truyền lại, thì dẫu có đem núi vàng, núi bạc ra mua cũng đành bất lực.
Bếp lửa giữa nhà dài vẫn đang cháy. Và người S’tiêng đang chắc tay giữ củi.
Nhật Hiền
