Nhiều người sử dụng thành ngữ “học vẹt” hằng ngày nhưng ít ai rõ vì sao dân gian không chọn sáo hay yểng, hai loài chim cũng nổi tiếng với khả năng bắt chước tiếng người. Một tài liệu văn hóa dân gian đã hệ thống lại câu chuyện ngụ ngôn đứng sau cách gọi quen thuộc này.
Cuốn sách “Đi tìm điển tích thành ngữ” của tác giả Tiêu Hà Minh, do Nhà xuất bản Thông tấn phát hành, trình bày rõ nguồn gốc thành ngữ “học vẹt” phổ biến trong đời sống người Việt. Theo tài liệu này, cách gọi bắt nguồn từ một câu chuyện ngụ ngôn truyền miệng trong dân gian, không liên quan đến đặc tính sinh học của loài vẹt. Nội dung câu chuyện lý giải vì sao hình ảnh con vẹt được chọn thay cho sáo hay yểng, hai loài chim vốn cũng nổi tiếng với khả năng mô phỏng âm thanh của con người.
Vì sao không phải là sáo hay yểng
Trong tự nhiên, sáo và yểng đều là những loài chim cảnh được ưa chuộng nhờ khả năng bắt chước âm thanh của con người; thậm chí, yểng còn được đánh giá phát âm rõ hơn vẹt. Tuy nhiên, cuốn sách của Tiêu Hà Minh khẳng định dân gian không căn cứ vào yếu tố sinh học để đặt thành ngữ.
Ở phương diện quốc tế, hình ảnh con vẹt vốn đã gắn liền với việc nhại lời một cách máy móc. Trong khi đó, tại Việt Nam, sáo và yểng lại được nhìn nhận theo hướng khác nhờ giọng hót hay và khả năng mô phỏng âm thanh tự nhiên đa dạng hơn.
Sự khác biệt trong cách nhìn nhận này xuất phát từ vai trò của từng loài trong tích truyện dân gian được lưu truyền. Câu chuyện xây dựng hình tượng sáo là nhân vật tỉnh táo, còn vẹt là đối tượng bị chê trách vì thói sao chép thụ động.
Câu chuyện ngụ ngôn phía sau thành ngữ
Theo nội dung được ghi lại trong sách, chuyện kể về một chú vẹt sau khi học được vài tiếng người liền trở nên tự phụ, tuyên bố từ bỏ ngôn ngữ của loài chim. Chứng kiến thái độ đó, đàn chim bàn cách dạy dỗ lại. Quạ chê bai thẳng thắn, còn sáo giả vờ khen ngợi để dụ vẹt học theo một câu mới.
Tác giả nhấn mạnh câu chuyện gửi gắm bài học về thói chủ quan, kiêu ngạo và chỉ biết sao chép máy móc mà không trau dồi thực tài. Bối cảnh giáo dục hiện nay cho thấy nhiều học sinh vẫn duy trì thói quen đọc thuộc lòng bài vở do áp lực điểm số, thay vì tìm hiểu bản chất kiến thức được truyền đạt.
Tình tiết khép lại câu chuyện là chi tiết đàn chim cười thỏa thích khi vẹt cứ lặp đi lặp lại câu “Vẹt là tên ngu”, chi tiết được sách của Tiêu Hà Minh xem là đỉnh điểm của toàn bộ tích truyện.
Trang Trần (tổng hợp)
