ĐỒNG NAI – Chôm chôm Long Khánh từng bước nâng tầm giá trị nhờ hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ, song diện tích canh tác tại địa phương lại thu hẹp khi nhiều nhà vườn chuyển sang cây trồng có hiệu quả kinh tế cao hơn.
Ngày 8/6/2016, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00048 cho sản phẩm chôm chôm Long Khánh, đánh dấu bước phát triển quan trọng của đặc sản này sau giai đoạn xây dựng nhãn hiệu hàng hóa từ năm 2011. Hiện nay, vùng trồng tiếp tục được số hóa dữ liệu và áp dụng truy xuất nguồn gốc nhằm đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường xuất khẩu.
Năm 2011, dưới sự hướng dẫn của Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai, HTX Dịch vụ Nông nghiệp Xuân Thanh (TP Long Khánh cũ) được cấp nhãn hiệu hàng hóa cho sản phẩm chôm chôm và sầu riêng. Đây là nền tảng pháp lý đầu tiên giúp nông sản địa phương hạn chế tình trạng bị mạo danh, ép giá, trước khi chôm chôm Long Khánh được bảo hộ bằng chỉ dẫn địa lý ở cấp quốc gia.
Việc quản lý chỉ dẫn địa lý hiện do Ủy ban nhân dân TP Đồng Nai đảm nhiệm, với vùng bảo hộ trải rộng trên các khu vực từng thuộc Long Khánh, Cẩm Mỹ, Thống Nhất và Xuân Lộc.
Từ nền tảng sở hữu trí tuệ đến bài toán giữ vùng nguyên liệu
Trước khi có nhãn hiệu hàng hóa, việc đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ vẫn còn xa lạ với nhiều hộ trồng chôm chôm. HTX Xuân Thanh đã tiên phong đăng ký nhãn hiệu cho ba giống chủ lực gồm chôm chôm Rong Riêng, chôm chôm Nhãn và chôm chôm Java (chôm chôm tróc), đồng thời áp dụng các quy chuẩn về trọng lượng, độ đường và an toàn thực phẩm để nâng chất lượng sản phẩm.
Nhờ đáp ứng các tiêu chuẩn này, chôm chôm mang tem nhãn đã có mặt tại các hệ thống bán lẻ như Co.opmart, Big C và sau đó là Aeon Mall. Tuy nhiên, nhãn hiệu do một HTX quản lý vẫn có giới hạn về quy mô quảng bá, trong khi danh tiếng “Chôm chôm Long Khánh” là giá trị chung được hình thành từ nhiều thế hệ người trồng.
Sự ra đời của chỉ dẫn địa lý năm 2016 góp phần khẳng định đặc trưng ruột giòn, ngọt thanh, tróc hạt của chôm chôm Long Khánh gắn với điều kiện đất đỏ bazan tầng dày của địa phương. Sau khi được cấp quyền sử dụng tem chỉ dẫn địa lý, nhiều HTX như Bình Lộc và Xuân Thanh đã đưa logo quốc gia lên sản phẩm, giúp giá bán lẻ tăng khoảng 15-20% so với chôm chôm thông thường.
Dù hệ thống bảo hộ ngày càng hoàn thiện với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu sang Trung Quốc, Mỹ, EU và chứng nhận OCOP, diện tích trồng chôm chôm vẫn giảm qua từng năm. Nguyên nhân được xác định là hiệu quả kinh tế của loại cây này không còn cạnh tranh với một số cây ăn trái khác, đặc biệt là sầu riêng, khiến nhiều nhà vườn chuyển đổi cơ cấu sản xuất.
Theo ông Phùng Thanh Tâm, Giám đốc HTX Nông nghiệp, Dịch vụ, Thương mại Bình Lộc, chôm chôm Java từng được xuất khẩu sang Pháp và có đối tác đề nghị bao tiêu số lượng lớn cho các thị trường khó tính. Tuy nhiên, địa phương chưa đáp ứng được yêu cầu về vùng chuyên canh thuần giống nên đầu ra chưa ổn định.
Trong bối cảnh đó, nhiều nhà vườn lựa chọn kết hợp phát triển du lịch sinh thái để gia tăng giá trị cho vườn chôm chôm. Ông Trần Minh Châu, Phó Chủ tịch UBND phường Bình Lộc, cho biết mỗi dịp cuối tuần vào mùa thu hoạch, các điểm tham quan tại địa phương đón khoảng 2.000-3.000 lượt khách; hoạt động trải nghiệm hái trái kết hợp tiêu thụ tại chỗ giúp doanh thu của nhà vườn cao gấp 2-3 lần so với bán sản phẩm thô cho thương lái.
Cùng với đó, mã số vùng trồng và tem truy xuất nguồn gốc đang giúp mỗi lô chôm chôm có đầy đủ thông tin về quy trình chăm sóc, sử dụng thuốc sinh học và thời điểm thu hoạch. Đây là yêu cầu bắt buộc để đáp ứng các tiêu chuẩn kiểm dịch của nhiều thị trường nhập khẩu, đồng thời mở ra hướng nâng cao giá trị cho đặc sản Long Khánh trong thời gian tới.
An Tâm (tổng hợp)
