Có thời, những vườn ca cao ở Đồng Nai bị chặt bỏ để nhường đất cho cây trồng khác. Nay, khi giá tăng và đầu ra rộng mở, những hàng cây ấy đang được trồng lại. Đằng sau sự hồi sinh là niềm tin của người nông dân và bài toán giữ cây lâu dài.
Những hàng ca cao dưới tán cây ăn trái
Ca cao từng được kỳ vọng trở thành một cây trồng mang lại thu nhập cho nông dân Đồng Nai. Không phát triển chủ yếu thành những vùng chuyên canh rộng lớn, cây ca cao ở địa phương phần nhiều được trồng xen dưới tán điều, xoài, dừa hoặc trong các khu vườn tạp.
Cách trồng này giúp nông dân tận dụng diện tích đất, đồng thời có thêm nguồn thu bên cạnh cây trồng chính. Những hàng ca cao thấp hơn, nép dưới tán cây ăn trái, vì thế trở thành hình ảnh khá quen thuộc ở một số vùng sản xuất của Đồng Nai.
Tại khu vực Định Quán, ca cao từng được trồng xen dưới tán điều, xoài ở nhiều địa bàn. Ở khu vực Trảng Bom trước đây, cây cũng xuất hiện trong các vườn tạp tại Trung Hòa, Đông Hòa và An Viễn.
Tuy nhiên, vị trí của ca cao trong vườn cũng phần nào cho thấy sự mong manh của loại cây này.
Khi giá ca cao xuống thấp, dịch bệnh xuất hiện hoặc một loại cây khác mang lại lợi nhuận cao hơn, người trồng có thể dễ dàng cân nhắc việc thay thế.
Đó là lý do cây ca cao ở Đồng Nai từng trải qua những giai đoạn thăng trầm. Có lúc diện tích tăng lên, rồi lại giảm xuống khi người dân chặt bỏ cây để chuyển sang loại cây trồng khác.
Những vườn ca cao vì thế không chỉ kể câu chuyện về một loại cây nông nghiệp. Chúng còn phản ánh cách người nông dân đưa ra lựa chọn giữa một bên là cây trồng đã quen thuộc và một bên là những cơ hội mới của thị trường.
Khi người trồng từng muốn chặt bỏ vườn cây
Có thời điểm, ông Nguyễn Quý Tuân, một nông dân ở khu vực Gia Canh, từng tính đến chuyện chặt bỏ 2 hécta ca cao của gia đình.
Không phải cây không cho trái. Vấn đề nằm ở giá thu mua và đầu ra.
Khi giá ca cao xuống thấp, trong khi dịch bệnh gây ảnh hưởng đến năng suất, việc tiếp tục đầu tư cho vườn cây trở thành một bài toán khó. Nhiều nông dân trồng ca cao tại khu vực Định Quán khi đó cũng chặt bỏ cây để chuyển sang những loại cây có giá trị kinh tế cao hơn.
Câu chuyện ấy cho thấy một nghịch lý quen thuộc của sản xuất nông nghiệp: khi giá tốt, người dân có động lực mở rộng diện tích; khi giá giảm kéo dài, chính những hàng cây từng được kỳ vọng lại trở thành đối tượng bị loại bỏ.
Ca cao cũng từng trải qua vòng lặp ấy ở nhiều địa phương khác.
Tại Bến Tre, ca cao có thời điểm phát triển mạnh với diện tích hơn 10.000 hécta vào năm 2013, chủ yếu được trồng xen trong vườn dừa. Nhưng khi giá ca cao thế giới giảm, giá thu mua trong nước đi xuống, nhiều nông dân đã chặt bỏ cây để chuyển sang chôm chôm, sầu riêng, bưởi da xanh và những cây trồng có giá trị cao hơn.
Với Đồng Nai, bước ngoặt bắt đầu xuất hiện khi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào việc xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết với nông dân.
Dự án cánh đồng lớn cây ca cao tại Đồng Nai đã phát triển được 468 hécta. Doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu với người trồng, trong khi hợp tác xã đóng vai trò tập hợp các hộ sản xuất và kết nối với đơn vị chế biến.
Cách làm này giúp thay đổi phần nào tâm lý của người trồng.
Thay vì tự mình tìm người mua sau mỗi mùa thu hoạch, nông dân có thêm một đầu mối liên kết. Doanh nghiệp có vùng nguyên liệu ổn định hơn, còn hợp tác xã trở thành cầu nối giữa hai bên.
Tại khu vực Định Quán, diện tích ca cao hiện đạt trên 130 hécta, trở thành một trong những địa bàn có diện tích ca cao lớn của Đồng Nai.
Điều đáng chú ý là những người từng đứng trước quyết định phá bỏ vườn cây nay đã có thêm lý do để giữ lại.
Đó không chỉ là chuyện giá mà còn là niềm tin rằng sản phẩm mình làm ra có nơi tiêu thụ.
Từ hạt ca cao đến những giá trị phía sau
Một trong những hướng đi được quan tâm hiện nay là nâng giá trị ca cao thay vì chỉ bán hạt nguyên liệu.
Tại khu vực Suối Cát trước đây, Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp ca cao Suối Cát được thành lập vào tháng 7-2020. Hợp tác xã hình thành từ những người trồng và chăm sóc ca cao tại địa phương.
Trước đó, việc thiếu vốn và kiến thức kỹ thuật khiến một số vườn ca cao gặp sâu bệnh, năng suất thấp. Sau khi tham gia các lớp tập huấn, người trồng từng bước cải thiện kỹ thuật chăm sóc và nâng năng suất.
Hợp tác xã sau đó đầu tư cơ sở hạ tầng phục vụ khách tham quan, trải nghiệm mô hình trồng ca cao. Đây là một hướng đi đáng chú ý.
Bởi một trái ca cao khi chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu sẽ có một giới hạn nhất định về giá trị. Nhưng nếu được lên men, chế biến thành chocolate và các sản phẩm khác, câu chuyện về cây ca cao có thể được kéo dài hơn.
Không chỉ vậy, những phụ phẩm của quá trình sản xuất cũng có thể được tận dụng.
Một dự án cải thiện đời sống nông dân trồng ca cao tại các tỉnh phía Nam đã khảo sát mô hình, hướng tới kinh tế tuần hoàn bằng cách tận dụng vỏ cứng của trái, vỏ lụa hạt, lá và nước ca cao để chế biến thực phẩm; đồng thời nghiên cứu chuyển giao công nghệ sản xuất chocolate không tan chảy ở nhiệt độ phòng.
Nếu những hướng đi này được triển khai hiệu quả, giá trị của cây ca cao sẽ không còn dừng lại ở những bao hạt được thu gom sau vụ thu hoạch.
Từ vườn cây, hạt ca cao có thể đi qua nhiều công đoạn hơn trước khi đến tay người tiêu dùng. Và khi vườn ca cao trở thành nơi để du khách tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm, cây trồng cũng có thêm một giá trị khác: giá trị của câu chuyện.
Đó là câu chuyện về người nông dân, về cách chăm sóc cây, về quá trình tạo ra chocolate và về một loại nông sản đang tìm cách đứng vững trên chính vùng đất đã trồng nó.
Ở khu vực Trảng Bom trước đây, mô hình tổ hợp tác cũng từng có hơn 100 hécta với 65 thành viên. Tổng diện tích ca cao khu vực này khoảng 350 hécta.
Những mô hình liên kết như vậy cho thấy ca cao muốn phát triển không thể chỉ dựa vào một yếu tố. Cây phải có năng suất. Người trồng phải có kỹ thuật. Doanh nghiệp phải có thị trường.
Và sản phẩm cuối cùng phải tạo ra giá trị đủ để tất cả các mắt xích có thể cùng tồn tại.
Giá tăng mở cơ hội, nhưng giữ cây mới là bài toán dài hạn
Từ cuối năm 2024 sang đầu năm 2025, giá ca cao thế giới tăng mạnh, tạo động lực mới cho người trồng.
Theo thông tin từ doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực ca cao tại Đồng Nai, đây là lần đầu tiên sau gần 70 năm giá ca cao thế giới lập một kỷ lục mới.
Giá tăng kéo theo diện tích trồng mới tại Đồng Nai tăng trong những năm gần đây. Sản lượng năm 2024 cũng tăng khoảng 25% so với năm trước, chủ yếu nhờ người dân áp dụng tốt hơn các quy trình kỹ thuật chăm sóc.
Theo tính toán, chi phí phân bón và công chăm sóc khoảng 50 triệu đồng/ha/năm. Với năng suất trung bình khoảng 40 tấn/ha/năm và mức giá biến động từ năm 2024 đến nay, sau khi trừ chi phí, mỗi hécta có thể mang lại khoản lãi khoảng 400-500 triệu đồng.
Những con số này đủ sức tạo nên sự thay đổi trong cách nhìn của người nông dân. Cây ca cao từng bị xem xét chặt bỏ nay lại được trồng mới. Nhưng đây cũng là thời điểm cần thận trọng.
Bởi người nông dân Đồng Nai từng chứng kiến không ít chu kỳ “được giá thì trồng, mất giá thì chặt”. Nếu chỉ chạy theo mức giá hiện tại, nguy cơ lặp lại vòng tròn cũ vẫn còn.
Điều cần thiết hơn là xây dựng một chuỗi giá trị đủ bền vững để người dân không phải quyết định số phận vườn cây theo từng mùa giá.
Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định. Hợp tác xã cần tiếp tục làm tốt vai trò kết nối. Người trồng cần được hỗ trợ về kỹ thuật và chất lượng. Còn ca cao cần được phát triển thêm những sản phẩm có giá trị gia tăng thay vì chỉ phụ thuộc vào việc bán hạt. Đó mới là nền tảng để cây ca cao đứng vững.
Tại khu vực Gia Canh trước đây, 2 hécta ca cao của ông Nguyễn Quý Tuân vẫn còn được giữ lại. Những hàng cây tiếp tục xanh dưới tán điều và cho trái mỗi mùa.
Nếu trước kia câu hỏi là “có nên chặt bỏ hay không?”, thì hôm nay câu hỏi đã khác: “làm thế nào để cây ca cao mang lại giá trị ổn định hơn?”
Sự thay đổi ấy, dù chưa phải một lời khẳng định về tương lai, vẫn là tín hiệu đáng chú ý. Bởi một vườn cây chỉ thật sự hồi sinh khi người trồng không còn muốn chặt bỏ nó.
Ca cao Đồng Nai đang có cơ hội bước sang một chặng đường mới. Nhưng giá cao chỉ có thể mở cánh cửa, còn để người nông dân ở lại với cây, cần một thị trường ổn định, một chuỗi liên kết chặt chẽ và những sản phẩm có giá trị cao hơn. Sau những lần “trồng rồi chặt”, điều đáng mừng nhất hôm nay có lẽ không phải những hàng cây được trồng thêm, mà là niềm tin đang dần trở lại dưới những tán ca cao.
An Vui (tổng hợp)
