Mỗi độ hè về, những vườn chôm chôm ở Long Khánh lại chuyển màu đỏ rực, đón du khách về tận vườn hái quả. Phía sau những chùm trái ngọt là câu chuyện về một vùng cây ăn trái lâu đời đang tìm cách giữ nghề trước sức ép của thị trường và xu hướng chuyển đổi sang cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.
Mùa chôm chôm gọi khách về vườn
Những ngày hè, dưới những tán chôm chôm trĩu quả ở Hàng Gòn, tiếng cười nói của du khách hòa cùng nhịp thu hái của nhà vườn. Có người cầm kéo tự tay cắt từng chùm trái đỏ, có người tranh thủ chụp ảnh, rồi mang những phần chôm chôm vừa hái về làm quà.
Đó là hình ảnh quen thuộc mỗi khi mùa trái chín về ở Long Khánh, vùng đất được xem là “thủ phủ” trái cây của miền Đông Nam Bộ. Toàn vùng có hơn 7.300 hécta cây ăn quả, trong đó chôm chôm cùng sầu riêng, măng cụt, mít, bưởi tạo nên một mùa du lịch miệt vườn kéo dài suốt những tháng hè.
Chôm chôm nhãn và chôm chôm Java trồng tại Long Khánh được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý từ năm 2016. Giá trị của trái chôm chôm vì thế không chỉ nằm ở vị ngọt, mà còn gắn với tên tuổi của vùng đất nơi nó được sinh ra.
Nhưng với nhiều du khách, điều níu chân họ lại không nằm trên tấm biển giới thiệu. Đó là cảm giác được bước vào vườn, tự tay cắt một chùm chôm chôm đang đỏ mọng trên cành và thưởng thức ngay giữa không gian cây trái.
Đất bazan làm nên vùng cây trái
Long Khánh nằm trên nền đất bazan màu mỡ, vốn quen thuộc với những vùng trồng cao su, cà phê. Qua nhiều thập niên, người dân từng bước mở rộng diện tích và chuyển đổi cơ cấu cây trồng, hình thành những vùng chuyên canh chôm chôm, sầu riêng, mít tố nữ, thanh long, nhãn.
Ở Hàng Gòn, những vườn cây nối tiếp nhau tạo nên một không gian đậm chất miệt vườn. Vào mùa chôm chôm, hai bên đường là những tán cây nặng trĩu quả, gợi liên tưởng đến các vùng chuyên canh trái cây nổi tiếng ở miền Tây Nam Bộ.
Khí hậu cũng là một lợi thế của vùng đất này. Không thường xuyên chịu cảnh lũ lụt hay bão tố như một số khu vực khác, cây ăn trái có điều kiện sinh trưởng và cho quả tương đối ổn định qua các mùa vụ.
Từ một vùng đất còn thưa dân, ít cây ăn trái trước năm 1975, Long Khánh dần hình thành diện mạo của một vùng chuyên canh cây ăn quả. Trong quá trình ấy, cây chôm chôm trở thành một phần ký ức và sinh kế của nhiều gia đình.
Tháng Năm, tháng Sáu, tháng Bảy: cả vùng vào mùa
Từ cuối tháng 5 đến tháng 7 hằng năm, màu xanh của những vườn chôm chôm dần được thay bằng sắc đỏ. Đây cũng là lúc nhà vườn bước vào những ngày bận rộn nhất.
Thương lái tìm đến tận vườn cân trái. Người trồng tất bật thu hái từ sáng sớm. Còn du khách từ Sài Gòn và các địa phương lân cận tìm về để trải nghiệm một mùa trái chín.
Người mua có thể chọn những chùm quả vừa mắt, tận tay hái xuống rồi mang về. Người thích trải nghiệm có thể dành nhiều giờ giữa vườn cây, chụp ảnh và cảm nhận không khí miệt vườn.
Nhờ vậy, mùa chôm chôm không còn chỉ là câu chuyện thu hoạch và bán trái. Khu vườn trở thành một điểm đến.
Lễ hội trái cây Long Khánh từng là một trong những sự kiện thu hút đông đảo du khách vào tháng 6. Năm 2024, lễ hội khai mạc tối 12/6 tại Công viên Bia chiến thắng, với 30 gian hàng; ban tổ chức phát miễn phí 2.345 kg chôm chôm cho khách tham quan và tổ chức livestream bán hàng trực tuyến nhằm thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm OCOP địa phương.
Sự kiện không chỉ nhằm quảng bá trái cây. Đó còn là dịp xúc tiến thương mại, đầu tư nông nghiệp kết hợp du lịch và ghi nhận công sức của những nhà vườn đã dành cả năm chăm sóc cây trái.
Năm 2026, sự kiện được đổi tên thành Lễ hội Mùa trái cây, tổ chức nhân dịp kỷ niệm một năm thành lập phường Long Khánh sau sáp nhập hành chính. Tinh thần của lễ hội vẫn hướng đến việc giới thiệu lịch sử hình thành, phát triển vùng đất và tôn vinh thành quả lao động của nhà vườn.
Khi vườn chôm chôm trở thành điểm đến
Nếu trước đây nhà vườn chủ yếu chờ thương lái đến thu mua thì nay, một số hộ đã chủ động mở cửa đón khách.
Tại xã Bình Lộc, mô hình du lịch miệt vườn được nhiều hộ theo đuổi. Hợp tác xã Nông nghiệp, dịch vụ, thương mại Bình Lộc kết nối tiêu thụ nông sản qua thương mại điện tử, đồng thời liên kết với khu du lịch Cầu Dầu Glamping để tạo thêm hướng tiêu thụ cho sản phẩm OCOP địa phương.
Du khách đến vườn không chỉ mua trái cây. Họ có thể đi giữa những hàng cây, trải nghiệm hái quả và ở lại qua đêm. Một chuyến đi vì thế không còn đơn thuần là mua vài ký chôm chôm rồi trở về, mà trở thành một trải nghiệm về vùng đất và đời sống nhà vườn.
Cách làm này mở thêm một hướng đi cho cây chôm chôm. Giá trị của một khu vườn không chỉ được tính bằng số ký trái thu hoạch trong mùa vụ, mà còn có thể đến từ lượng khách tham quan, trải nghiệm và những sản phẩm dịch vụ đi kèm.
Đó là cách để những vườn cây già cỗi, năng suất không còn cao như trước, vẫn có thêm lý do để được giữ lại.
Sau mùa trái chín là bài toán giữ vườn
Đằng sau những vườn chôm chôm đỏ rực và dòng khách tìm về là một thực tế không dễ dàng đối với người trồng.
Ông Đỗ Vĩnh Thụy, nông dân sản xuất giỏi tại xã Xuân Định, từng trồng vài hécta chôm chôm nhãn và chôm chôm Java, cho biết đã chặt bỏ một phần diện tích để chuyển sang trồng sầu riêng vì hiệu quả kinh tế của chôm chôm thấp hơn. Khi vào vụ rộ, giá chôm chôm thường giảm sâu, trong khi chi phí thu hoạch cần nhiều lao động.
Thời tiết cũng tạo thêm áp lực. Mùa vụ năm 2024, nắng nóng kéo dài cùng sương muối khiến nhiều vườn chôm chôm ra ít trái, chín trễ, năng suất giảm 30-40% so với năm trước. Không ít nhà vườn vì thế bị ảnh hưởng thu nhập.
Trong khi đó, sầu riêng đang trở thành một lựa chọn hấp dẫn hơn về mặt kinh tế đối với một bộ phận nông dân. Những gốc chôm chôm bị đốn bỏ để nhường chỗ cho cây trồng mới là dấu hiệu cho thấy nguy cơ thu hẹp vùng chôm chôm Long Khánh không phải câu chuyện xa xôi.
Vấn đề đặt ra không chỉ là làm sao bán được nhiều chôm chôm hơn, mà là làm thế nào để người trồng có thể sống được với cây chôm chôm.
Giữ lại những gốc cây của một vùng đất
Chôm chôm nhãn và chôm chôm Java là những giống cây đã gắn bó lâu đời với vùng đất này. Từng có thời điểm sản phẩm được xuất khẩu sang thị trường Pháp. Đây cũng là một trong những lý do chính quyền địa phương quan tâm đến việc giữ vùng trồng, đẩy mạnh chứng nhận VietGAP và phát triển du lịch tại các vườn cây.
Giữ một vườn chôm chôm trong bối cảnh cây trồng khác có thể đem lại lợi nhuận cao hơn không phải việc dễ. Người nông dân trước hết phải tính đến cuộc sống của gia đình, đến chi phí sản xuất và hiệu quả của từng mùa vụ.
Vì thế, hướng đi phù hợp có lẽ không phải giữ cây chôm chôm bằng mọi giá, mà là tìm cách để giá trị của cây chôm chôm được nhìn nhận đầy đủ hơn.
Một chùm trái bán tại vườn là một giá trị. Một du khách mua trái cây, trải nghiệm hái quả, lưu lại một đêm giữa vườn cũng tạo ra giá trị. Một sản phẩm OCOP được đưa lên sàn thương mại điện tử lại mở thêm một cánh cửa khác.
Khi những giá trị ấy được cộng lại, cây chôm chôm có thêm cơ hội đứng vững.
Mùa hè này, những vườn chôm chôm ở Hàng Gòn, Bình Lộc vẫn đỏ rực dưới nắng. Du khách vẫn tìm về, cầm kéo tự tay hái từng chùm quả trên cành.
Chỉ có người làm vườn mới hiểu, phía sau màu đỏ đẹp mắt ấy là cả một năm chăm sóc, là những mùa được giá và những mùa thất thu, là sự lựa chọn giữa giữ lại một gốc cây cũ hay trồng một giống cây mới.
Bởi vậy, giữ một mùa chôm chôm không chỉ là giữ một loại trái cây. Đó còn là giữ lại một phần ký ức, sinh kế và nét riêng của vùng đất Long Khánh — để mỗi mùa hè, khi những chùm quả lại đỏ lên dưới tán lá, du khách vẫn còn một nơi để trở về, tự tay hái lấy vị ngọt của miền đất này.
An Vui (tổng hợp)
