Có những đặc sản không chỉ được nhớ bằng vị giác mà còn bằng một câu chuyện gắn với đất và người. Mít tố nữ Long Khánh là một loại trái cây như thế. Từng mọc đầy vườn, chín rụng chẳng mấy ai buồn hái, loại mít nhỏ với những múi vàng thơm béo pha chút hương sầu riêng nay đã có giá trị hơn. Nhưng phía sau mỗi trái mít là một kỹ thuật ghép cây được truyền qua nhiều thế hệ và một ký ức đang đứng trước nguy cơ bị những đặc sản nổi tiếng hơn che khuất.
Vết sẹo trên thân cây và bí quyết của người làm vườn
Một người làm vườn già ở Long Khánh đưa tay vuốt qua cái ngấn sần sùi trên thân cây. Ông nói, gần như bất cứ cây mít tố nữ nào ở đây cũng có một vết sẹo như vậy.
Đó không phải dấu hiệu của bệnh cây. Đó là dấu tích của một lần ghép.
Mít tố nữ, tên khoa học Artocarpus integer, là loài cây có nguồn gốc Đông Nam Á. Tại Việt Nam, ở vùng Long Khánh, Đồng Nai từ lâu được biết đến là nơi trồng nhiều và nổi tiếng về giống mít này. Để tạo ra một cây mít tố nữ, người trồng nơi đây không đơn thuần gieo hạt mà sử dụng kỹ thuật ghép cây, theo cách gọi quen thuộc của người địa phương là “băng”.
Cách làm bắt đầu từ một cây mít ta. Khi gốc cây lớn khoảng bằng cườm chân, người trồng tiến hành ghép mắt chồi non của mít tố nữ vào thân cây. Sau khoảng 4 năm chăm sóc, cây có thể cho trái mang đặc tính của mít tố nữ, dù phần gốc ban đầu vẫn là cây mít ta.
Chính lần ghép ấy để lại một đường ngấn trên thân cây.
Với người ngoài, đó chỉ là một vết sẹo nhỏ. Với người làm vườn, nó là dấu hiệu kể lại nguồn gốc của cây — một dấu tích cho thấy bàn tay con người đã can thiệp để giữ giống và nhân giống qua nhiều thế hệ.
Kỹ thuật ấy không phải việc có thể làm qua loa. Người trồng phải biết chọn gốc, chọn mắt chồi, thực hiện thao tác ghép phù hợp rồi tiếp tục chăm sóc cây trong nhiều năm. Mít tố nữ được đánh giá là giống khỏe, ít sâu bệnh và không quá kén đất hay phân bón, nhưng để giữ được đặc tính của giống vẫn cần sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người trồng.
Bốn năm chờ đợi cho một cây mới ra trái. Đằng sau một trái mít nhỏ bé vì thế là cả một khoảng thời gian dài của người làm vườn.
Múi mít vàng óng và câu chuyện tình của Tố Nữ
Nếu kỹ thuật ghép cây là câu chuyện của người làm vườn thì truyền thuyết về Tố Nữ lại là câu chuyện khiến cái tên của loại trái cây này trở nên đặc biệt.
Theo lời truyền tụng trong dân gian, ngày xưa có cô gái tên Tố Nữ đem lòng yêu một chàng trai nghèo tên Tố Nam. Tình duyên của họ bị chia lìa. Vì quá đau buồn, Tố Nữ qua đời. Nơi nàng nằm xuống mọc lên một loại cây cho trái thơm ngon khác thường. Người dân nhân giống loại cây ấy và đặt tên là mít tố nữ để tưởng nhớ câu chuyện tình năm xưa.
Đây là truyền thuyết dân gian được truyền miệng qua nhiều thế hệ. Nhưng chính những câu chuyện như vậy đã khiến một loại trái cây có thêm một lớp ký ức văn hóa.
Mít tố nữ cũng có hình dáng rất riêng. Trái nhỏ hơn nhiều so với mít thường, có trái chỉ vài lạng, trái lớn khoảng 1-2 kg. Vỏ dày, dẻo, gai dẹp; bên trong là những múi màu vàng tươi hoặc cam, ôm lấy hạt lớn.
Hương vị mới là điều khiến người từng ăn qua khó quên.
Múi mít có vị ngọt, béo và thơm, trong đó có sự pha trộn giữa mùi mít ướt với hương sầu riêng thoang thoảng. Một thứ hương không quá xa lạ nhưng cũng không dễ tìm thấy ở những giống mít thông thường.
Cách bổ mít cũng đơn giản. Chỉ cần rạch một, hai đường dọc theo trái rồi kéo nhẹ phần vỏ là có thể nhìn thấy những múi mít vàng óng bên trong.
Mùa mít tố nữ chín kéo dài khoảng 6 tuần, nhưng có thể chia thành nhiều đợt thu hoạch trong khoảng 4 tháng. Điều này giúp nhà vườn có nguồn thu phân bổ trong thời gian dài hơn thay vì chỉ tập trung vào một đợt.
Có lẽ chính sự nhỏ nhắn và hương vị riêng ấy đã giúp mít tố nữ trở thành một phần ký ức khó thay thế của Long Khánh.
Từ trái mít rụng đầy gốc đến đặc sản được tìm mua
Đã có thời, mít tố nữ hiện diện bình thường đến mức người dân Long Khánh không mấy để ý.
Ở chợ lớn, chợ nhỏ, ngã ba, bến xe, những gánh hàng bán mít tố nữ từng khá quen thuộc. Trong nhiều khu vườn, trái chín rụng đầy gốc nhưng không phải ai cũng buồn nhặt vì loại quả này vốn quá đỗi quen thuộc.
Với những người từng lớn lên ở vùng đất này, mùi mít tố nữ chín mỗi mùa hè có thể gợi về những buổi trưa tuổi thơ, khi cây trái trong vườn nhà chưa được cân đong bằng giá trị thương mại.
Nhưng theo thời gian, giá trị của loại trái cây này thay đổi.
Mít tố nữ Long Khánh từng bị xem nhẹ nay được người tiêu dùng ở các thành phố tìm mua với giá khoảng 60.000 đồng/kg. Với một số hộ gia đình, cây mít tố nữ từ chỗ chỉ là cây trồng phụ đã trở thành nguồn thu đáng kể, kéo theo các công việc từ chăm sóc, thu hoạch đến tiêu thụ và chế biến.
Một loại quả từng mọc đầy vườn, rụng đầy gốc, nay được nhìn bằng một giá trị khác. Nhưng cũng từ đây xuất hiện một nghịch lý.
Ngay trên chính vùng đất gắn bó với mít tố nữ, cái tên này lại ngày càng bị chôm chôm, sầu riêng, măng cụt che khuất. Khi nhắc đến đặc sản Long Khánh, nhiều người tiêu dùng nghĩ ngay đến những loại trái cây đang được đầu tư mạnh, có hoạt động quảng bá, lễ hội và thị trường rộng hơn.
Trong khi đó, mít tố nữ vẫn giữ một vị trí khiêm tốn hơn dù đã gắn bó lâu đời với vùng đất này.
Biến đổi khí hậu cũng tạo thêm áp lực. Những kiểu thời tiết bất thường có thể ảnh hưởng đến năng suất của cây. Với một giống cây phải mất khoảng 4 năm sau khi ghép mới cho trái, mỗi mùa vụ gặp bất lợi đều là công sức và thời gian khó có thể bù đắp trong ngày một ngày hai.
Vậy phải làm gì để một giống cây từng là ký ức của cả vùng đất không bị lãng quên?
Giữ cây, giữ vị và giữ ký ức Long Khánh
Câu chuyện của mít tố nữ Long Khánh không chỉ nằm ở một loại trái cây ngon.
Đó còn là câu chuyện về kỹ thuật ghép cây, về kinh nghiệm của những người làm vườn, về ký ức chợ quê và những mùa mít chín. Quan trọng hơn, đó là câu chuyện về cách một sản vật địa phương có thể trở thành một phần bản sắc của nơi nó sinh ra.
Gần đây, đã có những nỗ lực nhằm nhận diện lại giá trị của mít tố nữ Long Khánh. Theo tài liệu, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam phối hợp cùng Tổ chức TOP Việt Nam đã đưa mít tố nữ Long Khánh vào danh sách đề cử trong hành trình tìm kiếm và tôn vinh Top 100 trái cây đặc sản của 34 tỉnh, thành Việt Nam.
Đó là một hướng để nhận diện lại giá trị của nông sản bản địa, góp phần xây dựng thương hiệu vùng miền và gắn sản vật với du lịch nông nghiệp.
Nhưng một danh sách hay một danh hiệu sẽ không thể tự mình giữ lại những gốc cây.
Muốn người dân tiếp tục trồng mít tố nữ, cây cần mang lại giá trị đủ để họ có lý do giữ lại. Muốn du khách nhớ đến mít tố nữ, cần kể cho họ câu chuyện phía sau trái mít. Và muốn giống cây được truyền lại, kỹ thuật ghép cũng cần tiếp tục được gìn giữ.
Đó là nơi giá trị kinh tế và giá trị văn hóa gặp nhau.
Một gốc mít tố nữ già vẫn đứng trong vườn. Trên thân cây, vết sẹo ghép từ nhiều năm trước vẫn còn nguyên. Mỗi mùa, cây lại cho những trái mít nhỏ, múi vàng thơm, mang theo thứ hương vị riêng mà không phải giống mít nào cũng có.
Có thể người đi ngang chỉ nhìn thấy một trái cây. Nhưng người làm vườn nhìn thấy bốn năm chờ đợi. Người từng lớn lên ở Long Khánh có thể ngửi thấy trong đó mùi của một mùa hè cũ. Còn vùng đất này nhìn thấy một phần ký ức của mình.
Giữa những cái tên đặc sản ngày càng nổi tiếng, mít tố nữ có lẽ không cần trở thành thứ ồn ào nhất. Điều cần thiết hơn là cái tên ấy được nhớ đúng, câu chuyện được kể đầy đủ và những gốc cây vẫn còn được giữ lại. Bởi đôi khi, điều làm nên bản sắc của một vùng đất không phải là thứ mới xuất hiện hôm nay, mà chính là những hương vị đã âm thầm ở đó từ rất lâu.
An Vui (tổng hợp)
