Thị trường sách Việt Nam đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc toàn diện, khi chi phí sản xuất leo thang, thói quen tiêu dùng thay đổi nhanh chóng và kênh phân phối dịch chuyển mạnh sang thương mại điện tử. Câu hỏi “giá sách ở Việt Nam đắt hay rẻ” không còn có câu trả lời đơn giản, bởi mỗi phân khúc đang vận hành theo logic riêng của nó.
Áp lực chi phí đang đè lên toàn bộ chuỗi cung ứng ngành xuất bản, từ khâu mua bản quyền đến in ấn và phân phối. Sự xuất hiện của sách giáo khoa chương trình mới, dòng ấn bản đặc biệt dành cho người sưu tầm và cuộc cạnh tranh gay gắt giữa các nền tảng bán sách trực tuyến đều góp phần định hình mặt bằng giá hiện nay. Người tiêu dùng, đặc biệt là phụ huynh học sinh và người trẻ đang hình thành thói quen đọc, là những đối tượng chịu tác động trực tiếp nhất từ làn sóng thay đổi này.
Vì sao giá sách ở Việt Nam liên tục tăng
Chi phí sản xuất một cuốn sách chất lượng hiện nay bao gồm nhiều lớp chi phí cộng dồn mà người tiêu dùng không dễ nhìn thấy. Giá giấy nhập khẩu, mực in, hóa chất và logistics đều đã tăng trong những năm gần đây, tạo áp lực lên giá thành đầu ra của từng đầu sách.
Bên cạnh đó, chi phí “mềm” như mua bản quyền quốc tế, trả nhuận bút cho tác giả và dịch giả, cùng đội ngũ hiệu đính chuyên sâu cũng đòi hỏi đầu tư lớn hơn khi tiêu chuẩn xuất bản được nâng lên. Để có bản dịch chính xác một cuốn sách học thuật hoặc địa chính trị, đơn vị phát hành đôi khi phải thuê chuyên gia lĩnh vực thay vì chỉ dùng dịch giả văn học thuần túy — chi phí chênh lệch đáng kể.
Riêng với sách giáo khoa chương trình mới, mức giá cao hơn phiên bản cũ xuất phát từ những thay đổi thực chất về hình thức và nội dung. Sách được in khổ lớn hơn, chất lượng giấy và mực tốt hơn, in nhiều màu và đi kèm học liệu điện tử phục vụ lộ trình số hóa giáo dục. Chương trình mới cũng bổ sung nhiều môn học và hoạt động bắt buộc — như Hoạt động trải nghiệm và Giáo dục thể chất — làm tăng tổng số đầu sách mỗi học sinh cần trang bị so với chương trình cũ, khiến tổng chi phí cả bộ sách mỗi năm học trở nên nặng hơn với nhiều gia đình.
Ngoài ra, sự xuất hiện của dòng ấn bản đặc biệt và giới hạn — làm từ chất liệu cao cấp như bìa da, mạ vàng — đang kéo mặt bằng cảm nhận giá lên cao trong một phân khúc. Đây là dòng sách phục vụ nhu cầu sưu tầm, không đại diện cho thị trường đại chúng, nhưng tạo ra nhầm lẫn đáng kể trong cảm nhận chung của người tiêu dùng khi so sánh giá sách hiện tại với nhiều năm trước.
Người đọc Việt Nam đang thích nghi với giá sách mới như thế nào
Trước áp lực giá tăng, người đọc Việt Nam — đặc biệt là giới trẻ — đang tự điều chỉnh hành vi tiêu dùng theo nhiều hướng khác nhau thay vì từ bỏ thói quen đọc sách.
Một bộ phận lớn người trẻ có khả năng ngoại ngữ đang chủ động tìm mua sách gốc tiếng nước ngoài thay vì chờ bản dịch, đặc biệt với các dòng sách học thuật, địa chính trị và tâm lý học. Cách tiếp cận này giúp tiếp cận trực tiếp tư duy của tác giả, tránh sai lệch trong quá trình chuyển ngữ — dù chi phí cho mỗi đầu sách thường cao hơn phiên bản tiếng Việt.
Song song đó, trào lưu săn tìm sách cũ đang thu hút đông đảo người đọc trẻ. Xu hướng này mang nhiều ý nghĩa cùng lúc: tiết kiệm chi phí đáng kể so với mua sách mới, đồng thời góp phần giảm thiểu rác thải và tài nguyên in ấn. Không ít người coi việc tìm được một cuốn sách cũ có giá trị là trải nghiệm thú vị hơn việc mua sách mới từ nhà sách thông thường.
Sách nói (audiobook) cũng đang trở thành lựa chọn phổ biến, đặc biệt với người có ít thời gian đọc trực tiếp. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào sản xuất audiobook cho phép tạo ra giọng đọc tự nhiên, có khả năng cá nhân hóa về giọng, tốc độ và biểu cảm theo sở thích người nghe, đồng thời giúp các đơn vị làm sách tiết kiệm đáng kể chi phí và thời gian sản xuất so với phương pháp thu âm truyền thống.
Thương mại điện tử định hình lại thị trường — sách lậu vẫn là mối nguy
Kênh bán lẻ sách trực tuyến tại Việt Nam hiện gần như do hai nền tảng lớn chi phối: Shopee và TikTok Shop. Mô hình mua sắm kết hợp giải trí và livestream của TikTok Shop đặc biệt phù hợp với sách, khi người bán có thể giới thiệu nội dung, đọc trích đoạn và nhận đơn hàng ngay trong cùng một phiên phát trực tiếp — tạo ra trải nghiệm mua sắm khác hẳn so với nhà sách truyền thống.
Đáng chú ý, dòng tiền của người tiêu dùng đang tập trung dần vào các gian hàng chính hãng (Shop Mall). Dù chiếm tỷ lệ nhỏ về số lượng gian hàng, các gian hàng này lại mang về phần lớn doanh thu, phản ánh xu hướng người mua ngày càng đề cao uy tín thương hiệu và chất lượng ấn phẩm — nhất là sau những vụ mua phải sách giả được lan truyền trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, sự phát triển của thị trường đi kèm với vấn nạn sách lậu ngày càng tinh vi hơn. Sách giáo khoa và sách tham khảo giả thường có chất lượng in kém, màu sắc sai lệch và sai sót về kiến thức, gây ảnh hưởng trực tiếp đến học sinh khi sử dụng. Trên không gian mạng, tình trạng chia sẻ trái phép ebook và audiobook trên các nền tảng xuyên biên giới đang gây thất thu nặng nề cho ngành xuất bản số, theo cảnh báo từ nhiều đơn vị phát hành trong nước.
Trước thực trạng đó, các đơn vị xuất bản lớn đã tăng cường dán tem chống giả, in mã QR kiểm tra nguồn gốc và đẩy mạnh phân phối qua kênh chính thức. Người tiêu dùng được khuyến cáo ưu tiên mua sách tại các gian hàng chính hãng trên sàn thương mại điện tử hoặc tại hệ thống nhà sách có uy tín, thay vì chọn theo giá thấp nhất từ người bán không rõ nguồn gốc.
Thanh Hy
