Tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 khép lại với một con số khiến cả ngành giáo dục sững sờ: trong một dải số báo danh liên tiếp, 147 trong tổng số 328 học sinh đạt điểm 10 tuyệt đối môn Toán, điểm trung bình toàn điểm thi lên tới 9,58.
Kết quả điều tra ban đầu của Công an tỉnh Tuyên Quang cho thấy đây không phải một sự trùng hợp thống kê: theo cáo buộc, thư ký điểm thi Nguyễn Hà Duy — giáo viên dạy Toán, cựu học sinh chính ngôi trường này — đã vào phòng thi và trực tiếp hướng dẫn một số thí sinh làm bài, theo chỉ đạo của trưởng điểm thi Trần Thị Thu Hằng.
Vụ việc nhanh chóng bị khởi tố, và đến nay đã có 19 bị can bị khởi tố. Nhưng câu chuyện Tuyên Quang không đứng một mình; nó là mắt xích mới nhất trong một chuỗi bê bối thi cử kéo dài suốt hai thập niên ở Việt Nam — từ những tờ đáp án ném qua cửa sổ phòng thi cho đến những cú click chuột sửa điểm chỉ mất vài giây.
2006: người thầy quay video tố cáo chính đồng nghiệp mình
Mọi câu chuyện dài về gian lận thi cử hiện đại ở Việt Nam thường được lần về một cái tên: Đỗ Việt Khoa, giáo viên coi thi tại Trường THPT Phú Xuyên A, tỉnh Hà Tây cũ. Ngày 2/6/2006, giữa lúc coi thi tốt nghiệp, ông một mình quay lại cảnh giáo viên bỏ vị trí coi thi, nhân viên phục vụ vào tận phòng thi phân phát bài giải sẵn cho thí sinh, đồng thời tố cáo việc mỗi giám thị được lãnh đạo trường “bồi dưỡng” 700.000 đồng để làm ngơ cho tiêu cực.
Thanh tra liên ngành tỉnh Hà Tây sau đó xác nhận tố cáo của ông là có cơ sở: chỉ riêng khối 12 trường Phú Xuyên A, phụ huynh đã đóng góp hơn 104 triệu đồng để chi cho giám thị, nhân viên phục vụ, bảo vệ và lãnh đạo hội đồng thi. Hình thức kỷ luật cuối cùng, theo báo Tiền Phong, chỉ dừng ở mức cảnh cáo với hai cán bộ lãnh đạo hội đồng coi thi — một sự tương phản mà sau này chính ông Khoa nhắc lại với nhiều cay đắng. Dù vậy, vụ việc đủ chấn động để Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động phong trào “Hai không: nói không với bệnh thành tích và tiêu cực trong thi cử”. Gia đình ông Khoa, theo lời kể của ông với báo Thanh Niên năm 2018, phải hứng chịu nhiều năm gạch đá ném vào nhà cùng những lá thư đe dọa — cái giá của người tố cáo trong một thói quen sống chưa quen bị vạch trần.
2012: khi camera trong túi áo mạnh hơn cả thanh tra
Sáu năm sau, kịch bản lặp lại ở một hình thức mới. Ngày 4/6/2012, ngay sau môn thi cuối tại Trường THPT Dân lập Đồi Ngô, huyện Lục Nam, Bắc Giang, một thí sinh mang tên Đỗ Ngọc Sơn đã bí mật quay lại cảnh phòng thi hỗn loạn. Tổng cộng 12 đoạn video ghi lại cảnh học sinh thản nhiên nhìn bài, ném tài liệu cho nhau, trong khi đáp án được giải sẵn và tuồn vào phòng thi lan truyền chóng mặt trên mạng. Một đoạn clip còn ghi lại lời bình của chính người quay: “Cả phòng nhìn ra cửa chờ giám thị ném bài cho.”
Sở GD&ĐT Bắc Giang buộc phải vào cuộc và kết luận lãnh đạo hội đồng coi thi đã buông lỏng quản lý, không phát hiện được tiêu cực trong suốt quá trình điều hành thi, dẫn tới quyết định xử lý 42 cán bộ, giáo viên, nhân viên liên quan. Tại một buổi giảng sau đó, giáo sư Ngô Bảo Châu — nhà toán học nổi tiếng nhất Việt Nam — không giấu được phẫn nộ khi gọi đây là “sự tha hóa của hệ thống giáo dục”, một sự kiện mà theo ông là “chưa từng có tiền lệ”. Điều đáng chú ý: thí sinh quay clip cuối cùng không bị hủy bài thi, vì thanh tra xem hành động của em là tình tiết giảm nhẹ, giúp phản ánh tiêu cực trong kỳ thi — một tiền lệ hiếm hoi mà công luận sau này vẫn nhắc lại mỗi khi tranh cãi về việc có nên “trừng phạt cả người tố cáo lẫn kẻ gian lận”.
2018: khi gian lận không còn là hành vi lẻ tẻ mà là một quy trình có tổ chức
Nếu Phú Xuyên A và Đồi Ngô là câu chuyện của những cá nhân làm ngơ, thì năm 2018 phơi bày một thứ đáng sợ hơn: một quy trình kỹ thuật được vận hành bởi chính người có trách nhiệm bảo vệ kỳ thi. Tại Hà Giang, ông Vũ Trọng Lương — Phó trưởng phòng Khảo thí và Quản lý chất lượng giáo dục — trực tiếp ngồi vào máy tính, quét lại bài thi trắc nghiệm để nâng điểm. Theo tường thuật của VnExpress, mỗi bài thi chỉ mất khoảng hai giây để sửa. Kết quả chấm thẩm định sau đó xác định hơn 330 bài thi của 114 thí sinh tại Hà Giang bị can thiệp nâng điểm, trong đó thí sinh được nâng nhiều nhất — số báo danh 05000592 — được cộng tới 29,95 điểm qua bốn môn trắc nghiệm.
Bê bối lan sang Sơn La và Hòa Bình. Tổng cộng, theo báo Dân Trí, cơ quan chức năng xác định 347 bài thi bị can thiệp điểm ở Hà Giang và Sơn La, cùng nhiều bài thi khác ở Hòa Bình, kéo theo việc 11 cán bộ ngành giáo dục bị bắt tạm giam chỉ trong năm đó. Phải mất gần chín tháng điều tra, phanh phui từng lớp thủ đoạn tẩy xóa, đối chiếu đáp án bằng bút chì, dán lại niêm phong túi bài thi, cơ quan chức năng mới trả lại điểm thật cho các thí sinh. Đến tháng 10/2019, tòa tuyên án: Nguyễn Thanh Hoài, người bị xác định là chủ mưu, nhận 8 năm tù; Vũ Trọng Lương 7 năm tù; ba bị cáo còn lại nhận các mức án nhẹ hơn, trong đó có án treo. Nhiều phụ huynh có con được nâng điểm — bao gồm cả con của một Phó Giám đốc Sở GD&ĐT — cũng bị đề nghị xử lý.
Tuyên Quang 2026: bài học cũ, tình huống mới
Trở lại với Tuyên Quang, điều khiến vụ việc năm 2026 khác biệt không nằm ở quy mô — 147 bài thi vẫn nhỏ hơn nhiều so với hơn 700 bài thi bị can thiệp trên cả ba tỉnh năm 2018 — mà nằm ở vị trí của người thực hiện: một giáo viên dạy chính đội tuyển học sinh giỏi Toán quốc gia của trường, đứng ngay trong phòng thi để hướng dẫn học trò mình. Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM, nhận định với VOV rằng đây “không đơn thuần là một vụ gian lận thi cử mà là hành vi lợi dụng vị trí, nhiệm vụ để làm sai lệch hoạt động công vụ”.
Nhưng vụ việc cũng phơi bày một nghịch lý mà các vụ trước từng vấp phải: không phải toàn bộ thí sinh tại điểm thi đó đều gian lận. Ông Trần Trung, một chuyên gia được Tiền Phong trích dẫn, cảnh báo “chưa chắc tất cả thí sinh ở điểm thi đều được hưởng lợi từ hành vi gian lận. Có thể nhiều em đã làm bài hoàn toàn bằng năng lực của mình. Nếu tổ chức thi lại sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi của những thí sinh này”. Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh đồng tình rằng cần xử lý trên tinh thần khách quan, thận trọng, đặt quyền lợi chính đáng của học sinh lên hàng đầu, nhưng không đánh đổi tính nghiêm minh của kỳ thi — chính là thế lưỡng nan mà Đồi Ngô từng đối mặt mười bốn năm trước, khi một thí sinh tố cáo cũng suýt bị hủy bài thi vì “vi phạm quy chế”.
Từ Phú Xuyên A đến Tuyên Quang, mẫu số chung không đổi: tiền bạc, quan hệ, và một hệ thống giám sát luôn đi sau một bước so với những người quyết tâm lách nó. Cái thay đổi chỉ là công cụ — từ tờ phao giấy nhét qua khe cửa, đến phần mềm quét bài thi bị chỉnh sửa trong vài giây, đến một giáo viên bước thẳng vào phòng thi giữa ban ngày.
Trường THPT Chuyên Tuyên Quang hôm nay vẫn đang chờ quyết định cuối cùng về việc có tổ chức thi lại môn Toán hay không, trong khi phần lớn trong số 147 học sinh từng nhận điểm 10 chưa biết điểm số thật của mình là bao nhiêu. Ở một tỉnh miền núi phía Bắc khác cách đây tám năm, khi cơ quan điều tra trả lại điểm thật cho 114 thí sinh Hà Giang, không ít em phát hiện mình trượt đại học ngay trên chính chiếc bàn học đã từng đặt cúp thành tích.
Hồng Nga (tổng hợp)
