Đồng Nai – Đồng bào Mạ tại xã Tà Lài đang gìn giữ nghề dệt thổ cẩm thông qua truyền dạy và kết nối du lịch cộng đồng, góp phần tạo sinh kế và duy trì nghề truyền thống từng có nguy cơ mai một.
Năm 2024, dự án Tà Lài Eco Lodge ra đời, mở hướng kết hợp bảo tồn văn hóa bản địa với phát triển du lịch. Tại xã Tà Lài, vùng đệm Vườn quốc gia Cát Tiên, du khách có cơ hội tìm hiểu đời sống người Mạ, Xtiêng qua sản phẩm thủ công và hoạt động trải nghiệm do nghệ nhân địa phương hướng dẫn.
Với người Mạ, thổ cẩm không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn lưu giữ những quan niệm về thiên nhiên, tổ tiên và cộng đồng. Nghề dệt vì thế gắn với lao động, nghệ thuật và ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ khoảng tám, chín tuổi, các bé gái đã bắt đầu làm quen với khung cửi dưới sự hướng dẫn của bà và mẹ. Các em học luồn sợi, giữ nhịp, đưa thoi; sau đó học phối màu, ghi nhớ hoa văn và cảm nhận độ căng của từng sợi chỉ.
Nguyên liệu nhuộm màu truyền thống được lấy từ lá, củ, rễ và vỏ cây, thể hiện kinh nghiệm sử dụng nguồn nguyên liệu tự nhiên của người Mạ. Những gam đen, trắng, xanh, đỏ, nâu và vàng được phối hợp theo cảm nhận của từng người dệt, trong đó màu trắng gắn với ý niệm về sự tinh khiết và hài hòa.
Hoa văn trên thổ cẩm phản ánh cách cộng đồng nhìn nhận thế giới xung quanh. Hình dòng nước gợi nguồn sống, muông thú và cây cỏ thể hiện sự gắn bó với rừng, còn họa tiết nhà sàn tượng trưng cho sự ổn định và chở che.
Bên cạnh các mẫu truyền thống, người dệt bổ sung hoa văn mới, điều chỉnh cách phối màu và làm ra những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu hiện nay. Tuy nhiên, nghề dệt từng đứng trước nguy cơ mai một khi đầu ra thiếu ổn định, đời sống thay đổi và người trẻ dần ít gắn bó với khung cửi.
Du lịch cộng đồng mở thêm hướng gìn giữ nghề truyền thống
Sự kết nối với du lịch giúp nghề dệt thổ cẩm có thêm không gian hiện diện trong đời sống. Trong ngôi nhà nhỏ giữa làng, những sản phẩm như thổ cẩm, gùi, vật dụng thủ công và thuốc nam được giới thiệu cùng các câu chuyện về văn hóa của người Mạ, Xtiêng.
Bên cạnh tham quan rừng, đạp xe, đi bộ dã ngoại và cắm trại, du khách có thể trải nghiệm dệt vải, nhuộm màu tự nhiên, đan gùi hoặc đan nia. Các nghệ nhân lớn tuổi trực tiếp hướng dẫn thao tác, giải thích ý nghĩa hoa văn và chia sẻ kinh nghiệm làm nghề.
Sức hút ngày càng tăng của Tà Lài Eco Lodge, cùng sự ghi nhận qua các hoạt động khởi nghiệp và trưng bày chuyên đề tại bảo tàng, cho thấy những giá trị mang bản sắc địa phương có thể tạo nên sức hấp dẫn riêng.
Dù vậy, việc duy trì nghề dệt lâu dài còn phụ thuộc vào khả năng tham gia và hưởng lợi của chính cộng đồng. Nghệ nhân cần được trả công tương xứng, người trẻ có đủ động lực học nghề, còn hoạt động du lịch phải tôn trọng phong tục và đời sống bản địa.
Việc phát triển sản phẩm mới cần dựa trên sự chủ động của những người đang nắm giữ di sản, đồng thời chú trọng ghi chép, trao truyền kỹ thuật và giới thiệu đúng ý nghĩa hoa văn. Đây là những yếu tố giúp nghề dệt thích ứng với đời sống hiện đại mà vẫn giữ được giá trị văn hóa truyền thống.
Từ những buổi bà chỉ cháu đưa thoi, mẹ hướng dẫn con phối màu đến lúc nghệ nhân giới thiệu nghề với du khách, tri thức dệt thổ cẩm tiếp tục được trao truyền trong cộng đồng. Khi người dân giữ vai trò chủ động trong bảo tồn và phát huy nghề truyền thống, mỗi tấm vải còn là nơi lưu giữ những câu chuyện văn hóa của người Mạ bên rừng Cát Tiên.
Thục Loan (tổng hợp)
