Giữa đại ngàn Bù Đăng, tỉnh Đồng Nai mới, có một nơi mà tiếng chày giã gạo từ năm 1965 vẫn còn vọng trong câu hát của cố nhạc sĩ Xuân Hồng, trong trí nhớ của người già, và trong từng nhịp đàn đá 20 tấn mà nghệ nhân vẫn gõ mỗi chiều cho du khách nghe. Ngày 9-9-2025, sóc Bom Bo chính thức được xếp hạng Di tích quốc gia.
Chiều muộn, gió từ phía suối Đăk Nhau thổi về, mang theo mùi đất bazan ướt. Trong nhà dài mái tranh gần chạm đất của người S’tiêng nhánh Bù Lơ, già làng Điểu Lên ngồi bên bếp lửa, đôi tay đầy vết chai sạn đặt khẽ lên chiếc chiêng đồng như đặt lên một người bạn cũ.
Ông đã tham gia cách mạng từ năm 15 tuổi, trực tiếp chiến đấu 45 trận, ba lần được phong danh hiệu Dũng sĩ. Vậy mà mỗi khi kể chuyện giã gạo nuôi quân, giọng ông vẫn rưng rưng.
“Hồi đó đói lắm. Bà con chỉ ăn củ nần, củ chụp, lá bép thay cơm. Nhưng gạo giã được thì gửi hết cho bộ đội, không giữ lại một hạt. Ba ngày ba đêm, 5 tấn gạo — cả sóc không ai ngủ”, già làng Điểu Lên trầm giọng.
Câu chuyện của ông là câu chuyện của cả sóc Bom Bo.
Băng rừng vào căn cứ Nửa Lon — cuộc thiên di không trở lại
Sóc Bom Bo thuộc thôn Bom Bo, xã Bom Bo (vùng Bù Đăng), tỉnh Đồng Nai mới. Địa danh này nằm cách thành phố Đồng Xoài khoảng 50 km, là nơi 5 dân tộc cùng sinh sống, nhiều nhất là đồng bào S’tiêng.
Những năm 1962–1963, Mỹ – ngụy liên tục càn quét, dồn dân vào ấp chiến lược. Kiên quyết không khuất phục, hàng chục hộ dân Bom Bo lặng lẽ băng rừng, vượt suối vào căn cứ Nửa Lon bên dòng suối Đăk Nhau để theo cách mạng. Thanh niên vào bộ đội, du kích, làm giao liên. Phụ nữ và trẻ em đêm đêm giã gạo.
Mùa khô năm 1965, cả sóc thực hiện khẩu hiệu “Toàn sóc Bom Bo giã gạo nuôi quân”. Họ đục cây sao dài khoét thành hàng chục lỗ cối, soi đuốc lồ ô thâu đêm. Chỉ trong 3 ngày đêm, đồng bào giã được 5 tấn gạo tiếp tế chiến dịch Phước Long – Đồng Xoài.
Ánh đuốc bập bùng, nhịp chày rộn rã đêm đó đã trở thành cảm hứng để nhạc sĩ Xuân Hồng viết nên ca khúc bất hủ “Tiếng chày trên sóc Bom Bo” năm 1966 — giai điệu đã đi vào lòng người bao thế hệ.
Sau ngày hòa bình, mãi đến năm 1989, người dân mới từ căn cứ Nửa Lon trở về chốn cũ tái lập sóc. Ghi nhận cống hiến, Đảng và Nhà nước trao tặng danh hiệu “Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân”. Ngày 9-9-2025, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng ký Quyết định số 3241/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Sóc Bom Bo là Di tích lịch sử quốc gia.
Người S’tiêng — 100.752 người giữ hồn của đại ngàn
Người S’tiêng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer, ngữ hệ Nam Á, dân số khoảng 100.752 người (theo Điều tra dân số năm 2019), tập trung chủ yếu tại tỉnh Đồng Nai mới (vùng Bình Phước cũ với 96.649 người). Theo tài liệu khảo cổ, người S’tiêng xuất hiện tại vùng đất này ước tính từ 2.000 đến 5.500 năm.
Cộng đồng gồm hai nhánh chính: Bù Lơ (vùng cao, phụ hệ, làm rẫy, ở nhà đất dài) và Bù Đek (vùng thấp, có yếu tố mẫu hệ, biết làm ruộng nước, ở nhà sàn). Từ “Bu” trong tiếng S’tiêng nghĩa là “người” — Bù Đăng, Bù Gia Mập, Bù Đốp đều là địa danh mang dấu ấn ngôn ngữ của tộc người này.
Đứng đầu mỗi bon (buôn) là già làng (Bu kuông). Họ Điểu là họ phổ biến nhất. Nhà dài (Yau) truyền thống dài 25–30 m, không có cửa sổ, chia làm vang bí (chỗ ngủ) và vang giang (nơi cất giữ lương thực). Nhiều thế hệ cùng chung một mái nhà — đó là cách người S’tiêng giữ gìn sợi dây huyết thống.
Tiễn trâu về Thủy cung — bản sắc không nơi nào có
Nhiều người gọi nhầm là “đâm trâu”. Nhưng với người S’tiêng, đây là nghi thức “tiễn trâu” đầy nhân văn. Trong tín ngưỡng “vạn vật hữu linh”, trâu là con vật thiêng — vua thần nước. Trước khi tiễn trâu về Thủy cung, người phụ nữ S’tiêng đắp thổ cẩm lên bụng trâu, cúng trầu cau và khóc thương như khóc người nhà.
“Trâu không phải vật hiến tế, mà là sứ giả đi về thế giới thần linh. Bà con thương trâu lắm, không ai muốn làm đau nó đâu”, nghệ nhân Trương Đình Chiếu — người giữ kỷ lục Việt Nam về đàn đá và cồng chiêng — giải thích.
Cồng chiêng và đàn đá — hai kỷ lục Việt Nam tại Bom Bo
Khu Bảo tồn Văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo (xây dựng từ 2011, tổng diện tích 113,4 ha) lưu giữ hai di sản đạt Kỷ lục Việt Nam. Bộ đàn đá lớn nhất nước: nặng 20 tấn, gồm 20 thanh, thanh nhẹ nhất 250 kg, nặng nhất 400 kg. Bộ cồng chiêng bằng đồng đỏ và thiếc lớn nhất nước: 6 chiếc cồng nặng hơn 1,8 tấn và 6 chiếc chiêng nặng gần 1,7 tấn.
Nghệ nhân Trương Đình Chiếu mỗi chiều vẫn gõ đàn đá cho du khách nghe. Âm thanh trầm ấm vọng giữa đồi thông, lúc ngân nga như suối chảy, lúc dồn dập như nhịp chày thuở nào.
Rượu cần, cơm lam và hương vị núi rừng
Bà con S’tiêng dùng lá và vỏ cây mol, vỏ cây krai-đăng để ủ rượu cần — cách làm riêng biệt, không trộn lẫn với bất kỳ dân tộc nào. Rượu có nồng độ cồn thấp, thơm nồng, dễ uống. Bên cạnh đó là cơm lam ngọt lịm, thịt heo rừng gác bếp, gà nướng, canh thụt nấu trong ống lồ ô.
Dệt thổ cẩm, chế tác nỏ — nghề tổ của rừng
Phụ nữ S’tiêng giỏi dệt thổ cẩm với hoa văn hình học mảnh khỏe. Đàn ông giỏi chế tác nỏ — một trong những vũ khí săn bắn tinh xảo bậc nhất vùng Trường Sơn. Tại Khu Bảo tồn, du khách có thể tận mắt xem nghệ nhân dệt vải và mua sản phẩm làm quà.
Từ vùng rốn bom đạn đến nông thôn mới
Thôn Bom Bo hiện có 362 hộ với gần 2.000 nhân khẩu. Hạ tầng được nhựa hóa, bê tông hóa đồng bộ. 100% số hộ có điện lưới quốc gia và nước hợp vệ sinh. Tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh nhờ các chương trình vay vốn, hỗ trợ tái canh cây điều và cấp con giống (heo rừng, gà bản địa).
“Ngày trước, đường vào sóc toàn bùn đỏ, mùa mưa xe máy không vào được. Bây giờ đường trải nhựa tới tận cổng Khu Bảo tồn. Bà con trồng điều, nuôi gà, có nhà mới xây rồi — khác xa hồi xưa”, ông Phạm Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Bom Bo, chia sẻ.
100.000 lượt khách trong 3 ngày — Bom Bo đang thức giấc
Tháng 11-2024, Lễ hội “Vang mãi tiếng chày trên sóc Bom Bo” xác lập kỷ lục khi đón hơn 100.000 lượt khách chỉ trong 3 ngày, với các điểm nhấn: phục dựng lễ kết bạn cộng đồng, hòa tấu đàn đá, thi giã gạo.
“Ly rượu cần đầu tiên trong đời, uống bên bếp lửa giữa đêm rừng, vừa nghe cồng chiêng vừa nhìn trời sao — tôi chưa từng có trải nghiệm nào như vậy”, chị Nguyễn Thúy An, du khách từ TP.HCM, hào hứng kể.
Trải nghiệm tại Khu Bảo tồn
Du khách tham quan hai khu vực. Tại nhà đón tiếp: xem phòng trưng bày hiện vật, thưởng thức biểu diễn đàn đá. Tại đồi sân lễ hội: chiêm ngưỡng hai bộ kỷ lục Việt Nam, nhà dài truyền thống, trải nghiệm giã gạo chày đôi, dệt thổ cẩm, ngủ homestay nhà dài, thưởng thức rượu cần, cơm lam, thịt heo gác bếp.
Chuỗi du lịch vệ tinh quanh Bom Bo
Di chuyển: Từ TP.HCM, bắt xe khách tại Bến xe miền Đông, giá vé khoảng 200.000 đồng/người, thời gian khoảng 3 giờ. Nếu đi xe máy, theo Quốc lộ 14.
Điểm đến lân cận: Trảng cỏ Bù Lạch (bình nguyên xanh rộng hàng trăm hecta), Thác Đứng với các tảng đá xếp chồng ấn tượng, Thác Voi, nhà già làng Điểu Đố. Tất cả tạo thành tour du lịch sinh thái – lịch sử liền mạch.
Liên hệ: BQL Khu Bảo tồn Văn hóa dân tộc S’tiêng Sóc Bom Bo — ĐT: 0963.502.357.
Bom Bo trong bản đồ Đồng Nai mới
Từ 1-7-2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Bình Phước và Đồng Nai cũ sáp nhập thành tỉnh Đồng Nai mới với diện tích hơn 12.737 km², dân số khoảng 4,49 triệu người, trung tâm hành chính tại thành phố Biên Hòa. Theo Nghị quyết 1662/NQ-UBTVQH15, xã Bình Minh (huyện Bù Đăng cũ) và xã Bom Bo được sắp xếp thành xã Bom Bo mới — đơn vị hành chính chính thức của sóc Bom Bo hiện nay.
Việc sáp nhập mở ra cơ hội lớn: nguồn lực đầu tư hạ tầng giao thông kết nối vùng sâu, hồ sơ để Bom Bo được công nhận điểm du lịch chính thức đang được hoàn thiện. Thách thức cũng không nhỏ: dịch vụ lưu trú còn thiếu, nhiều nét văn hóa truyền thống đang mai một, cồng chiêng còn rất ít so với xưa.
Câu hỏi thường gặp về sóc Bom Bo
Sóc Bom Bo ở đâu, thuộc tỉnh nào?
Thuộc thôn Bom Bo, xã Bom Bo (vùng Bù Đăng), tỉnh Đồng Nai mới (từ 1-7-2025, sau sáp nhập Bình Phước và Đồng Nai cũ). Cách Đồng Xoài (cũ) 50 km, cách TP.HCM khoảng 170 km.
Sóc Bom Bo có phải Di tích quốc gia không?
Có. Ngày 9-9-2025, Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng ký Quyết định số 3241/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Sóc Bom Bo là Di tích lịch sử quốc gia.
Người S’tiêng có bao nhiêu người, sống ở đâu?
Khoảng 100.752 người (2019), tập trung chủ yếu tại tỉnh Đồng Nai mới (vùng Bình Phước cũ với 96.649 người). Ngôn ngữ thuộc nhóm Môn-Khmer, ngữ hệ Nam Á.
Khi nào là thời điểm đẹp nhất để đến Bom Bo?
Mùa khô (tháng 11 đến tháng 4). Đặc biệt dịp Lễ hội “Vang mãi tiếng chày” (tháng 11 hằng năm) hoặc Lễ mừng lúa mới của người S’tiêng (tháng 12 âm lịch).
Khu Bảo tồn có gì đặc biệt?
Bộ đàn đá 20 tấn (20 thanh, thanh nặng nhất 400 kg) và bộ cồng chiêng đồng đỏ hơn 3,5 tấn — cả hai đều là Kỷ lục Việt Nam. Ngoài ra có nhà dài truyền thống, phòng trưng bày lịch sử, và các hoạt động trải nghiệm văn hóa.
Chiều xuống, già làng Điểu Lên dắt cháu ra sân lễ hội. Đứa nhỏ leo tót lên chiếc cối giã gạo bằng cây sao, cười khanh khách.
Ông nhìn cháu, rồi nhìn sang dãy đồi phía xa — nơi căn cứ Nửa Lon ngày ấy giờ đã phủ xanh cây rừng.
“Hồi đó, tui đi đánh giặc là để tụi nhỏ được cười như vậy đó”.
Tiếng cười trẻ con vang giữa đại ngàn. Tiếng chày cũng vẫn vang ở đâu đó, từ một bài hát, từ một bộ đàn đá 20 tấn, từ trí nhớ của những người như ông Điểu Lên.
Hoàng Tuấn tổng hợp
