Mùng 5 Tết, trên bãi đất rộng ở xã Thanh Sơn, những quả còn rực rỡ vút lên không trung giữa tiếng chiêng, tiếng chũm choẹ rộn ràng — đó là tung còn, linh hồn của lễ hội Lồng Tồng mà cộng đồng hơn 16.529 người dân Tày đang bảo tồn giữa đất Nam Bộ. Quả còn không chỉ là vải và hạt thóc: mỗi lần tung là một lần cả bản làng gửi lên trời cao khát vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và sự giao hòa giữa con người với thần linh.
Từ năm 1954, người Tày bắt đầu di cư vào vùng đất Đông Nam Bộ và định cư chủ yếu ở xã Định Quán, xã Tân Phú thuộc tỉnh Đồng Nai ngày nay. Hàng chục năm trôi qua, Lễ hội Lồng Tồng vẫn được tổ chức đúng ngày mùng 5 tháng Giêng tại xã Thanh Sơn — nơi riêng ấp 8 có đến 80 trong 106 hộ đồng bào là người Tày, Nùng. Bài viết này lần theo những gì còn lại để hiểu vì sao một cộng đồng xa quê hương vẫn giữ được một lễ hội cổ xưa đến thế.
Lễ hội Lồng Tồng — Nghi lễ “xuống đồng” đầu năm của đồng bào Tày, Nùng
Nghi lễ “xuống đồng” hay còn gọi là lễ hội Lồng Tồng của đồng bào Tày. (Ảnh: Đồng Nai Mới)
Lồng Tồng, dịch theo ngôn ngữ bản địa, có nghĩa là “xuống đồng”. Đây là một trong những lễ hội dân gian lớn và tiêu biểu nhất của đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Thái, Dao vùng miền núi phía Bắc — nghi lễ đánh dấu sự khởi đầu của một chu kỳ sản xuất nông nghiệp mới gắn liền với văn minh lúa nước.
Thời điểm tổ chức linh hoạt theo từng địa phương nhưng đều nằm trong tháng Giêng âm lịch: có nơi mùng 3, mùng 4, mùng 8, mùng 10; có nơi kéo dài từ mùng 5 đến trung tuần. Dù ngày khác nhau, ý nghĩa thống nhất: toàn thể cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đến Thần Nông, Thổ Công, Thần Núi, Thần Suối đã che chở bản làng suốt một năm qua.
Lễ hội chia làm hai phần rõ rệt. Phần lễ diễn ra trước: các gia đình trang hoàng nhà cửa, quét dọn đường làng sạch sẽ, chuẩn bị mâm cúng thần linh gồm xôi ngũ sắc, thịt gà, thịt lợn, bánh chưng, bánh dầy, chè lam. Thầy cúng — pú mo (còn gọi là Thầy cả) — đứng ra đọc bài khấn, tung “lộc” gồm hạt thóc, hạt bông, đỗ xanh và tiền lẻ cho dân làng bắt cầu may. Xong phần khấn, pú mo vạch đường cày đầu tiên quanh khu đất canh tác, vẩy nước biểu tượng cho mưa trời ban xuống — khởi đầu mùa mới.
Khi nghi thức tín ngưỡng khép lại, phần hội mở ra náo nhiệt với kéo co, đẩy gậy, đi cà kheo, bắn nỏ, là cỏ, đánh đu. Xen kẽ là những làn điệu hát then, hát cọi, hát sli, hát lượn mượt mà — những thể loại âm nhạc dân gian đặc trưng của người Tày, Nùng — vang lên giữa trời xuân rộng mở.
Ý nghĩa tâm linh của tung còn — Khi quả cầu vải mang cả vũ trụ quan nông nghiệp
Quả còn” mang theo ước vọng năm mới của người Tày. (Ảnh: Đồng Nai Mới)
Trong bức tranh đa sắc của lễ hội, tung còn (ném còn) luôn là trò chơi trung tâm, thu hút đông đảo người tham gia nhất. Nhưng gọi đây chỉ là “trò chơi” thì chưa đủ.
Theo quan niệm dân gian của người Tày, quả còn bay vút trên không mang hình tượng con rồng thiêng — biểu tượng của sức mạnh siêu phàm, đem lại điều tốt lành. Hành động tung quả còn lên cao chính là cách xua đi rủi ro, đau ốm, dịch bệnh, sự cũ kỹ của năm cũ. Khi quả còn từ trên cao rơi xuống, người đón nhận sẽ nhận được phúc lộc, sự tươi mới và sức khỏe cho năm mới.
Đặc biệt, tung còn mang đậm tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp. Vòng tròn trên đỉnh cột tre — dán giấy đỏ tượng trưng mặt trời, giấy vàng biểu tượng mặt trăng — chính là hồng tâm mà người chơi hướng đến. Khi quả còn xuyên làm rách mặt giấy, đó là báo hiệu giao hòa âm dương thành công, vạn vật sinh sôi, mùa màng bội thu. Thậm chí, nếu kết thúc mà vòng giấy chưa bị xuyên thủng, người ta bắt buộc phải tìm cách phá — đồng bào tin rằng nếu để nguyên sẽ ảnh hưởng đến cả năm làm ăn của dân bản.
Ở góc độ xã hội, sân tung còn là không gian bình đẳng hiếm có — nơi xóa nhòa ranh giới giữa người giàu và người nghèo, giữa chức sắc và dân thường. Với giới trẻ, đây là cơ hội để các chàng trai, cô gái giao lưu, hát đối đáp giao duyên. Quả còn lúc này biến thành sợi dây kết nối linh thiêng. Rất nhiều cặp đôi đã nên duyên vợ chồng từ những hội tung còn mùa xuân.
Quả còn, cột còn và luật — Bộ ngôn ngữ ký hiệu được mã hóa qua từng đường kim mũi chỉ
Cây còn chính là ước mơ và hy vọng một mùa màng bội thu. (Ảnh: Đồng Nai Mới)
Để tổ chức tung còn, người dân lựa chọn bãi đất trống ở trung tâm bản. Phái nam phụ trách dựng cột còn — thân cây mai, tre hoặc vầu thẳng, cao từ 15 đến 30m. Trên đỉnh cột gắn vòng tròn đường kính khoảng 50–60cm, dán kín bằng giấy đỏ và giấy vàng làm hồng tâm.
Quả còn thì do tay phụ nữ chuẩn bị từ đầu tháng Chạp — kỳ công và tỉ mỉ như chuẩn bị cho một vật thiêng. Mỗi quả còn đều có hình cầu bằng nắm tay trẻ nhỏ. Vỏ được khâu từ 4 múi vải đại diện cho 4 phương, hoặc 8 đến 12 múi rực rỡ biểu tượng cho 12 tháng. Bên trong đựng hạt thóc, hạt vừng, hạt cải đan xen cùng sợi bông — thóc biểu tượng cho lương thực đủ đầy, bông tượng trưng cho vải vóc may mặc.
Dây còn dài khoảng 25–40cm được gắn chắc chắn vào tâm quả còn. Bốn góc quả còn đính đầy tua rua (pui con) màu đỏ, vàng, xanh, tím. Những tua rua này vừa làm bánh lái định hướng cho quả còn bay thẳng, vừa là biểu tượng của tia nắng, hạt mưa nuôi dưỡng vạn vật.
Luật chơi đơn giản nhưng đòi hỏi sức mạnh và tính toán chuẩn xác. Hai đội nam nữ đứng đối mặt nhau qua cột còn. Người ném cầm phần cuối dây còn, xoay một vài vòng lấy đà rồi tung mạnh lên hướng về vòng tròn trên đỉnh cột. Đội đối phương di chuyển linh hoạt bắt gọn quả còn không cho rơi xuống đất, sau đó tung trả lại.
Trang phục góp phần tạo nên không gian rực rỡ. Người Tày, người Nùng mặc quần áo sợi bông nhuộm chàm — đen, xanh đen, tím than — trầm lắng và khỏe khoắn. Phụ nữ Tày nổi bật với áo dài 5 thân thắt eo, đội khăn mỏ quạ màu đen, điểm xuyết vòng cổ, vòng tay, xà tích bạc sáng bóng. Phụ nữ Nùng mặc áo cánh tứ thân cài nút bên phải, thắt dây thắt lưng dài ngang tay.
Âm nhạc nền là bộ ba không thể thiếu: đàn tính – trống – chũm choẹ (não bạt). Cây đàn tính (tính tẩu) được chế tạo từ quả bầu khô làm hộp cộng hưởng, cần đàn dài khoảng 1,2m bằng gỗ dâu, gắn 2–3 dây tơ hoặc nylông. Nhịp trống vang vang hòa cùng chũm choẹ kim loại tạo nên cảm giác sảng khoái. Tất cả nâng đỡ cho những giai điệu hát Then trầm hùng vang lên giữa đất Đông Nam Bộ — tạo nên không gian nghệ thuật thiêng liêng lạ lùng, vừa mang hồn cốt miền núi phía Bắc, vừa hòa vào nhịp sống Nam Bộ từ bao năm.
Người Tày ở Đồng Nai — Giữ nhiệt Lồng Tồng sau hàng chục năm xa quê
Người Tày là dân tộc thiểu số đông thứ ba tại Đồng Nai, chỉ sau người Kinh và người Hoa, với khoảng 16.529 người. Họ sinh sống chủ yếu tại xã Định Quán, xã Tân Phú, xã Cẩm Mỹ, xã Xuân Lộc và phường Long Khánh — những vùng có đất trảng, đồng ruộng thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp.
Hành trình vào Nam bắt đầu từ năm 1954, khi một bộ phận chuyển theo quân đội của Voòng A Sáng vào khu vực Sông Mao (Bình Thuận) rồi tiến vào Đồng Nai. Làn sóng di cư tiếp tục diễn ra mạnh mẽ sau năm 1975 với mục tiêu phát triển kinh tế mới. Riêng ấp 8, xã Thanh Sơn thuộc xã Định Quán, có 80 trong tổng số 106 hộ đồng bào là người Tày, Nùng — một bản làng thu nhỏ ngay giữa đất Nam Bộ.
Xa quê nhưng không quên cội nguồn, cộng đồng người Tày giữ nguyên phong tục đón Tết Bươn Chiêng pi mớ qua từng nghi thức. Ngày 23 tháng Chạp nấu nước lá bưởi, sả, chanh lau rửa đồ thờ. Ngày 28 tháng Chạp làm bánh chưng “lưng gù”, bánh khảo (sli), chè lam, bánh nậm, bánh dày. Chiều 30, bà con dán giấy đỏ lên cây cối, chuồng trại, nông cụ để cảm ơn và mời chúng cùng ăn Tết — rồi dựng cây nêu bằng tre trước nhà để xua đuổi tà ma, dẫn đường cho tổ tiên về. Sáng mùng Một, chủ nhà mang bình, muối đi lấy nước sớm để tạ ơn thần nước, xin nước mát lành cho cả năm. Một số gia đình ở xã Cẩm Mỹ cúng đồ chay, người Tày ở xã Định Quán tiếp tục duy trì tục kiêng sát sinh ngày mùng Một để thờ tự.
Và cứ đúng mùng 5 tháng Giêng, người Tày tại xã Thanh Sơn lại tưng bừng mở hội Lồng Tồng. Song song với tung còn và đánh cầu, đồng bào nơi đây đặc biệt giữ gìn di sản hát then, đàn tính — thể loại âm nhạc tín ngưỡng đặc trưng của người Tày đã được UNESCO vinh danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật chất đại diện của nhân loại.
Hát Then là một nghệ thuật dân gian đặc trưng của các dân tộc Tày và Nùng. (Ảnh: Đồng Nai Mới)
Bà Hoàng Thị Huyên, 53 tuổi, chuyển từ Bắc Kạn vào xã Định Quán năm 1987, đã chủ động thành lập đội văn nghệ và mở lớp truyền dạy hát then, đàn tính ngay tại nhà văn hóa ấp 8. Lớp học thu hút 28 người ở mọi lứa tuổi — từ cô học trò nhỏ Mã Thùy Trâm (học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Liên Sơn, Phân hiệu Bống Kiên) đến chị Đặng Thị Bích Ngọc (24 tuổi). Khó khăn lớn nhất hiện tại: cả ấp 8 mới có được 7 cây đàn tính để phục vụ việc thực hành.
Từ bậc cao niên như già làng Nông Thanh Nhậm đến cô gái gen Z Nông Thị Xuân (sinh năm 2003), tất cả đều ấp ủ một ước mơ cháy bỏng: xây dựng một ngôi nhà sàn kiến trúc truyền thống ngay tại xã Định Quán. Ngôi nhà sàn ấy sẽ là không gian sinh hoạt cộng đồng, để thế hệ trẻ được tìm về, được hiểu, được tự hào về nguồn gốc — thay vì chỉ nhìn qua màn hình tivi.
Bảy cây đàn tính, 28 người học. Một ngôi nhà sàn vẫn nằm trong mơ.
Nhưng tiếng tung còn mùng 5 tháng Giêng vẫn còn vang lên mỗi năm. Quả cầu vải bay vút trên bầu trời xã Thanh Sơn — như cách người Tày xa quê nhắn cốt với đất trời rằng họ vẫn ở đây, vẫn nhớ, vẫn giữ.
Hỏi đáp — Câu hỏi thường gặp về tung còn và lễ hội Lồng Tồng tại Đồng Nai
Lễ hội Lồng Tồng của người Tày ở Đồng Nai được tổ chức vào ngày nào?
Tại xã Thanh Sơn, xã Định Quán, cộng đồng người Tày tổ chức lễ hội Lồng Tồng vào đúng ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Tùy các địa phương khác nhau, ngày tổ chức có thể là mùng 3, mùng 4, mùng 8, mùng 10 hoặc kéo dài đến rằm tháng Giêng.
Người Tày ở Đồng Nai sinh sống tập trung ở những nơi nào và có bao nhiêu người?
Cộng đồng người Tày tại Đồng Nai có khoảng 16.529 người, sinh sống chủ yếu tại xã Định Quán, xã Tân Phú, xã Cẩm Mỹ, xã Xuân Lộc và phường Long Khánh. Riêng ấp 8 xã Thanh Sơn (xã Định Quán) có 80 trong 106 hộ đồng bào là người Tày, Nùng.
Bên trong quả còn được nhồi nguyên liệu và ý nghĩa gì?
Hạt cốt còn được nhồi hạt thóc, hạt vừng, hạt cải kết hợp với sợi bông. Quả còn biểu tượng cho lương thực dư dả; Sợi bông biểu tượng cho vải vóc may mặc — qua đó cầu mong sự sinh sôi, no ấm cho cả cộng đồng trong năm mới.
Ném trúng vòng tròn đỉnh cột trong tung còn có ý nghĩa tâm linh gì?
Khi quả còn xuyên thủng vòng giấy trên đỉnh cột — biểu tượng của sự giao hòa giữa mặt trời (giấy đỏ) và mặt trăng (giấy vàng) — đồng bào Tày xem đó là điềm báo âm dương giao hòa thành công, vạn vật sinh sôi và mùa màng bội thu. Nếu kết thúc mà vòng giấy chưa bị thủng, người ta bắt buộc phải chọc thủng để đảm bảo bản làng làm ăn thuận lợi trong năm.
An Vui
