Xây từ năm 1715, Văn miếu Trấn Biên là “Văn miếu” đầu tiên của đất Đàng Trong — và từ tháng 7-2025, di tích quốc gia này chính thức tọa lạc ở phường Trấn Biên, trung tâm hành chính của tỉnh Đồng Nai mới sau sáp nhập. Không phải ngẫu nhiên mà một vùng đất mang tên “trấn” lại chọn “văn” làm biểu tượng.
Kể từ ngày 1-7-2025, theo Nghị quyết số 1662/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, di tích quốc gia Văn miếu Trấn Biên chính thức thuộc địa phận phường Trấn Biên. Từ vùng đất biên viễn mang dấu ấn khai phá của chúa Nguyễn Phúc Chu đến trung tâm chính trị của một tỉnh 4,4 triệu dân, Văn miếu Trấn Biên bước vào vai trò mới với trọng lượng của hơn ba thế kỷ.
Văn miếu Trấn Biên: Công trình văn hóa đầu tiên ở xứ Đàng Trong
Năm 1715, tức năm Ất Mùi dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, Văn miếu Trấn Biên được dựng lên tại xứ Đồng Nai — trước cả các văn miếu ở Vĩnh Long hay Gia Định. Đây không đơn thuần là nơi thờ Khổng Tử mà là trung tâm văn hóa – giáo dục cốt lõi của cả một vùng đất đang định hình bản sắc.
Năm 1861, thực dân Pháp phá hủy công trình. Phải đợi đến năm 1998, Văn miếu Trấn Biên mới được phục dựng, và ngày mùng 3 Tết Nhâm Ngọ năm 2002 là ngày khánh thành chính thức. Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận đây là di tích lịch sử cấp quốc gia — mốc ngày 18-8-2016 ghi dấu sự trở về của một biểu tượng văn hiến sau hơn một thế kỷ gián đoạn.
Kiến trúc hiện nay mô phỏng Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội với các hạng mục: Văn Miếu Môn, Nhà Bia lưu giữ bài văn bia do Giáo sư Vũ Khiêu biên soạn, Khuê Văn Các, hồ Thiên Quang Tỉnh, cổng Đại Thành và Nhà bái đường rộng lớn. Bên trong Nhà bái đường, bàn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt ở vị trí trung tâm, phía sau là biểu tượng trống đồng Ngọc Lũ. Gian trái thờ các danh nhân văn hóa cả nước: Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Nguyễn Du. Gian phải tôn vinh các danh nhân phương Nam: Võ Trường Toản, Nguyễn Đình Chiểu, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Lê Quang Định, Bùi Hữu Nghĩa, Nguyễn Thông, thi tướng Huỳnh Văn Nghệ.
Một chi tiết ít người biết: trong di tích còn trưng bày bộ báu vật gồm 18kg đất và 18 lít nước mang về từ Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ) để tưởng nhớ 18 đời vua Hùng. Toàn khu di tích trải rộng gần 15 hécta, trong đó khu trung tâm khoảng 2 hécta.
Phường Trấn Biên — “siêu phường” mang tên di sản
Từ 1-7-2025, Văn miếu Trấn Biên không còn thuộc phường Bửu Long. Nó thuộc phường Trấn Biên — một trong những phường lớn nhất tỉnh Đồng Nai với diện tích tự nhiên 3.103 ha và quy mô dân số 201.946 người tính đến cuối năm 2025. Trụ sở UBND phường mới đặt tại số 90 đường Hưng Đạo Vương.
Phường Trấn Biên tiếp giáp phường Tân Triều ở phía Bắc, phường Tam Hiệp và Long Bình ở phía Đông, phường Long Hưng ở phía Nam và sông Đồng Nai ở phía Tây. Tên phường được đặt theo chính tên di tích — một lựa chọn mang thông điệp rõ ràng: vùng đất mới lấy truyền thống văn hiến làm hồn cốt.
Sự trùng hợp đắt giá hơn khi Nghị quyết số 202/2025/QH15 xác định tỉnh Đồng Nai mới — kết quả hợp nhất Đồng Nai và Bình Phước, diện tích 12.737 km², dân số 4.491.408 người — đặt trung tâm hành chính tại Biên Hòa. Văn miếu Trấn Biên, theo đó, không chỉ là di tích của một phường mà trở thành biểu tượng văn hóa của cả tỉnh trong giai đoạn tái lập.
Năm 2025: Những cột mốc quy hoạch và nâng cấp
Ngay từ ngày 26-3-2025, UBND tỉnh Đồng Nai tổ chức buổi làm việc để rà soát Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di tích Văn miếu Trấn Biên giai đoạn 2025-2030. Lãnh đạo UBND tỉnh yêu cầu Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoàn thiện nội dung đề án và trình phê duyệt trong tháng 5-2025.
Về quy hoạch hạ tầng, ngày 30-6-2025, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 2452/QĐ-UBND phê duyệt điều chỉnh cục bộ quy hoạch Khu du lịch và dân cư tỷ lệ 1/2000 tại khu vực nay thuộc phường Trấn Biên. Cùng ngày, Quyết định số 2454/QĐ-UBND điều chỉnh quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2000 giai đoạn 1 phù hợp định hướng đô thị mới. Ngày 17-7-2025, thêm một quyết định điều chỉnh quy hoạch phân khu nhằm bảo tồn các công trình có giá trị lịch sử trong khu vực lân cận di tích, trong đó có biệt thự cổ Võ Hà Thanh.
Quý III và IV năm 2025, công tác tu bổ được đẩy mạnh: sửa chữa bờ mái, mái ngói, tường các ngôi nhà Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ và nhà Chơro trong Vườn tượng danh nhân; di dời cây đa và bia của Trung đoàn Không quân 935 vào vị trí phù hợp; vệ sinh khu vực núi đá gần tượng đài Lý Thái Tổ. Dự án chiếu sáng tại Vườn tượng được giao cho UBND thành phố Biên Hòa triển khai. Tổng nhu cầu vốn đầu tư cho bảo quản, tu bổ di tích toàn tỉnh năm 2025 được xác định là 81 tỷ đồng từ nguồn vốn đầu tư công.
Ai quản lý Văn miếu Trấn Biên sau sáp nhập?
Theo Quyết định số 02/2026/QĐ-UBND ban hành ngày 13-1-2026, Văn miếu Trấn Biên là một trong sáu di tích trọng điểm được UBND tỉnh phân cấp cho Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Nai trực tiếp quản lý.
Tại cấp cơ sở, Bảo tàng Đồng Nai là đơn vị được giao trách nhiệm trực tiếp trông coi và triển khai hoạt động tại di tích. Từ năm 2022, Trung tâm Văn miếu Trấn Biên đã được sáp nhập về Bảo tàng Đồng Nai, hoạt động dưới tên Phòng khai thác Văn miếu Trấn Biên — bộ phận chuyên trách quản lý, gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống hiếu học vùng Trấn Biên.
Theo Quyết định số 204/QĐ-UBND ngày 15-5-2026, Văn miếu Trấn Biên được bố trí 5 người trực tiếp trông coi, mỗi người hưởng mức hỗ trợ 3,5 triệu đồng/tháng theo tiêu chuẩn di tích xếp hạng quốc gia. Công tác bảo vệ được yêu cầu duy trì nghiêm ngặt 24/24 giờ.
Chuyển đổi số và hơn 45.000 lượt khách trong một quý
Con số ấn tượng nhất trong quý I-2025: gần 45.000 lượt khách đến Văn miếu Trấn Biên — trong đó có các lễ giỗ danh nhân Trịnh Hoài Đức, Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Bùi Hữu Nghĩa và các hoạt động mừng Đảng, mừng Xuân Ất Tỵ.
Để mở rộng tiếp cận, Bảo tàng Đồng Nai triển khai Tour tham quan thực tế ảo 360° (360 Virtual Tour) tích hợp thuyết minh song ngữ Việt – Anh, cho phép trải nghiệm di tích trên mọi nền tảng thiết bị thông minh. Tuổi trẻ phường Trấn Biên ra mắt công trình “Tran Bien Go – Khám phá Trấn Biên”, sử dụng mã QR để số hóa thông tin di tích, giúp du khách tra cứu hình ảnh, video và bản đồ. Các ứng dụng 3D Mapping, 3D Hologram cũng nằm trong định hướng phát triển giai đoạn tiếp theo.
Về liên kết vùng, ngành du lịch tỉnh tích cực đưa Văn miếu Trấn Biên vào các tour “về nguồn”, kết nối với Khu du lịch Bửu Long và các danh thắng địa phương. Theo Nghị quyết số 05/NQ-HĐND ngày 27-2-2026 về điều chỉnh Quy hoạch tỉnh đến năm 2030, di tích được xác định là động lực chính phát triển “Cụm du lịch văn hóa Trấn Biên” — với mục tiêu trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa tầm quốc gia và quốc tế.
Vì sao Văn miếu Trấn Biên là “trung tâm mềm” của Đồng Nai mới?
Một tỉnh mới luôn cần một bản sắc mới. Nhưng với Đồng Nai — nơi mà ranh giới hành chính vừa mở rộng ra cả vùng Bình Phước — câu hỏi đặt ra không phải là tìm biểu tượng mà là tìm mẫu số chung cho những cộng đồng vốn thuộc hai tỉnh khác nhau.
Văn miếu Trấn Biên, với 310 năm tồn tại, trở thành câu trả lời tự nhiên nhất. Nó không thuộc về một huyện hay một phường — nó thuộc về ký ức tập thể của cả vùng đất phương Nam mà người Việt đã khai phá, xây dựng và bảo vệ qua nhiều thế hệ. Thờ cả Chu Văn An lẫn Huỳnh Văn Nghệ, trưng bày cả đất từ Đền Hùng lẫn trống đồng Ngọc Lũ — đây không phải là nơi thờ một ai, mà là nơi nhắc nhở tất cả mọi người nhớ họ từ đâu đến.
Trong bối cảnh TP Đồng Nai mới đang định hình bộ máy hành chính, thống nhất văn hóa và xây dựng lòng tin của 4,4 triệu cư dân, những điểm tựa tinh thần như vậy có trọng lượng hơn bất kỳ tòa nhà mới nào.
Bảo An
