Khánh Hòa đang nuôi dưỡng 11 cá thể bò tót lai — quần thể duy nhất thuộc loại này tại Việt Nam — trong khi phần lớn đàn đã bước sang tuổi 15–16, cận kề ngưỡng cuối vòng đời sinh sản. Câu hỏi đặt ra không còn là bảo tồn thế nào, mà là còn bao nhiêu thời gian.
Ban quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa – Phước Bình đang nuôi dưỡng 11 cá thể bò tót lai gồm 9 con F1, 1 con F2 và 1 con F3 tại thôn Gia É, xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa — đơn vị hành chính mới sau khi Ninh Thuận sáp nhập vào Khánh Hòa từ ngày 01/7/2025.
Đàn bò khởi nguồn từ năm 2008 khi một con bò tót đực thuần chủng nặng khoảng 1 tấn, cao hơn 1,7m tách đàn từ đại ngàn giáp ranh Lâm Đồng – Ninh Thuận để giao phối với đàn bò nhà của đồng bào Raglai, để lại hơn 20 con bê lai.
Sở Khoa học và Công nghệ hai tỉnh Ninh Thuận và Lâm Đồng đã đầu tư hơn 1,9 tỷ đồng mua lại 10 con F1 vào năm 2012 để bảo tồn nguồn gen, và đàn bò hiện tiêu tốn khoảng 100 triệu đồng mỗi tháng để duy trì — với nhân viên chăn nuôi và thú y chuyên trách theo dõi định kỳ hàng tuần, hàng tháng.
Ba nút thắt khiến quần thể bò tót lai khó nhân giống tự nhiên
Bò tót lai F1 đực hầu hết bị bất thụ (vô sinh) do cấu trúc nhiễm sắc thể Y không tương thích giữa bò tót rừng (2n = 56) và bò nhà (2n = 60), tạo ra con lai mang bộ NST 2n = 58 không thể sinh sản bình thường. Việc phối giống giữa các cá thể F1 với nhau cũng thất bại, nhiều khả năng do cận huyết thống.
Đa số cá thể F1 đã 15–16 tuổi trong khi vòng đời bò tót chỉ khoảng 20 năm. Khi đàn già đi, nguy cơ mắc bệnh tăng cao và cơ hội khai thác tinh đông lạnh thu hẹp dần — đây là áp lực thực sự không thể trì hoãn.
Khoảng trống tài chính sau khi các đề tài khoa học kết thúc từng khiến đàn bò thiếu thức ăn vào cuối năm 2019 – đầu năm 2020. Bộ xương và tiêu bản của con bò tót cha — chết cuối năm 2015 do già yếu — hiện còn được lưu giữ tại vườn như lời nhắc nhở về sự hữu hạn của thời gian.
Đề án 2026–2030 và hướng khai thác tinh đông lạnh từ con đực còn khỏe
Ban quản lý vườn đang hoàn thiện đề án bảo tồn giai đoạn 2026–2030, trong đó đề xuất phối hợp với Thảo Cầm Viên Sài Gòn và các trung tâm giống gia súc lớn để huấn luyện và khai thác sản xuất tinh đông lạnh từ những con đực còn khỏe mạnh. Đây được xem là hướng đi duy nhất có thể lưu giữ nguồn gen trước khi đàn F1 già hóa hoàn toàn.
Đàn bò hiện được nuôi trong khu bán hoang dã rộng 3–5 héc-ta tại xã Bác Ái Tây, có hàng rào lưới kiên cố, tán cây rừng tự nhiên, trảng cỏ và suối nước. Đây là quần thể mang bộ gen của loài bò tót rừng (Bos gaurus) — xếp nhóm Nguy cấp (EN) trong Sách đỏ Việt Nam — và được các nhà khoa học đánh giá là cơ hội nghiên cứu không thể tái tạo nếu để mất.
Bảo An (tổng hợp)
