Chợ Đồn, Dốc Sỏi, Vườn Mít, Lò Heo, Lò Bò… vẫn được người dân Đồng Nai gọi tên bằng thói quen, dù ranh giới hành chính và cảnh quan từng tạo nên những địa danh ấy đã thay đổi qua nhiều lần sáp nhập, đô thị hóa.
Đồng Nai hôm nay mang diện mạo với những tuyến đường, khu dân cư và đơn vị hành chính mới sau các đợt sáp nhập gần đây, nhưng trong đời sống thường ngày, nhiều tên gọi của Đồng Nai xưa vẫn được nhắc đến. Đằng sau những địa danh như Chợ Đồn, Dốc Sỏi, Vườn Mít, Lò Heo hay Lò Bò là những dấu tích về cảnh quan, nghề nghiệp và sinh hoạt của một đô thị từng tồn tại.
Tên gọi được truyền qua nhiều thế hệ
Nhiều địa danh bắt nguồn từ những đặc điểm rất cụ thể của nơi chốn. Một khu chợ, con dốc, hàng cây, khu vườn hay nơi sản xuất có thể trở thành dấu mốc để người dân nhận diện cả một khu vực.
Chợ Đồn là một trường hợp như vậy. Dù không còn là một đơn vị hành chính, tên gọi này vẫn được sử dụng trong đời sống, cùng với những địa danh xung quanh như Lò Bò, Lò Heo, Lò Than, Gò Cát, Hố Bò.
Những tên gọi ấy cho thấy địa danh không chỉ có chức năng xác định vị trí. Với cộng đồng cư dân, đó còn là một cách ghi nhớ nơi mình từng sống, làm việc và gắn bó.
Khi một người nói “đi qua Chợ Đồn”, họ có thể không dùng một tên gọi hành chính chính thức mà đang nhắc đến một không gian đã quen thuộc qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, có những cái tên biến mất khỏi giấy tờ nhưng vẫn tiếp tục tồn tại trong lời nói của người dân.
Dốc Sỏi và những cảnh vật không còn nguyên vẹn
Dốc Sỏi phản ánh rõ hơn sự thay đổi của cảnh quan đô thị. Ngã ba Dốc Sỏi xưa nằm tại khu vực nay là giao lộ Nguyễn Ái Quốc – Phan Đình Phùng, thuộc phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai (địa bàn Biên Hòa cũ, trước khi sáp nhập với Bình Phước năm 2025 và chính thức trở thành thành phố Đồng Nai từ ngày 30-4-2026), tên gọi xuất phát từ đặc điểm địa hình nơi đây.
Cùng với quá trình đô thị hóa, đường sá được mở rộng và cảnh quan thay đổi, những dấu hiệu ban đầu tạo nên tên gọi không còn giữ nguyên. Tuy vậy, Dốc Sỏi vẫn được lưu giữ theo một cách khác khi địa danh này được đưa vào Ngân hàng tên đường, phố và công trình công cộng tỉnh Đồng Nai (ban hành cuối năm 2024, khi địa phương còn mang tên tỉnh, trước khi trở thành thành phố Đồng Nai).
Từ một tên gọi trong đời sống dân gian, Dốc Sỏi trở thành một phần của tư liệu quản lý đô thị. Điều đó cho thấy một địa danh có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi không gian từng tạo nên nó đã biến đổi.
Với Vườn Mít hay Hàng Dương, sự thay đổi cũng thể hiện rõ. Những tên gọi từng gắn với cảnh quan cụ thể có thể được giữ lại dù khu vườn, hàng cây hay dấu hiệu tự nhiên ban đầu không còn nguyên vẹn.
Cái tên vì thế có thể trở thành chứng nhân của một cảnh vật đã mất.
Nếu bản đồ hiện tại chỉ cho thấy một vị trí, tên gọi có thể gợi lại một không gian khác từng tồn tại ở đó.
Tên địa danh còn lưu dấu những nghề xưa
Lò Heo, Lò Bò hay Lò Than lại lưu giữ một lớp ký ức khác, gắn với lao động và hoạt động sản xuất. Từ “lò” cho thấy nơi ấy từng có một hoạt động đủ quen thuộc để trở thành dấu mốc nhận diện không gian.
Khi chưa có cách xác định địa chỉ như hiện nay, người dân có thể chỉ cần nhắc đến Lò Heo, Lò Bò hay Lò Than là đã hình dung được nơi cần đến. Tên gọi vì thế gắn với cả không gian sinh sống và hoạt động kinh tế của cộng đồng.
Khi sinh kế thay đổi, những không gian sản xuất cũ cũng biến đổi. Có nơi nghề cũ không còn, có nơi hoạt động được chuyển đi, có nơi bị đô thị mới bao phủ; cùng với đó, những tên gọi từng quen thuộc cũng dần phai mờ.
Lịch sử địa danh vì vậy cũng có thể được nhìn như một phần lịch sử kinh tế của thành phố. Một cái tên như Lò Heo không chỉ gợi về nơi từng có hoạt động gì, mà còn cho thấy người dân từng làm gì, buôn bán gì và tổ chức đời sống quanh hoạt động đó.
Những địa danh ấy giống những mảnh bản đồ của một thành phố trước khi được định hình bởi các đại lộ, khu dân cư và công trình hiện đại.
Địa danh cũ trong không gian đô thị mới
Đô thị phát triển kéo theo sự thay đổi về ranh giới hành chính, đường sá, khu dân cư và công năng sử dụng đất. Nếu chỉ nhìn thành phố qua bản đồ hiện tại, nhiều lớp ký ức về nơi chốn có thể không còn được nhận ra.
Việc hệ thống hóa các tên gọi lịch sử vào ngân hàng dữ liệu tên đường, như trường hợp Dốc Sỏi đã nêu ở trên, cho thấy địa danh cũ không chỉ thuộc về quá khứ mà còn có thể trở thành chất liệu để đặt tên cho không gian đô thị hôm nay. Cù Lao Phố lại cho thấy một trường hợp khác, khi địa danh gắn với một thương cảng quan trọng trong lịch sử vùng đất phương Nam và vẫn có sức sống trong ký ức lịch sử, văn hóa của Đồng Nai.
Những di tích, công trình tín ngưỡng và dấu tích cư trú còn lại giúp tên gọi Cù Lao Phố không chỉ nằm trên bản đồ mà còn gắn với một không gian văn hóa để người hôm nay nhận diện.
Bảo tồn địa danh vì thế không nhất thiết là giữ nguyên mọi thứ của quá khứ. Điều quan trọng là trong quá trình phát triển, những ký ức về nơi chốn không hoàn toàn bị tách khỏi đời sống hiện tại.
Một thành phố mới có thể có những đại lộ mới nhưng vẫn còn Dốc Sỏi, những khu dân cư hiện đại nhưng vẫn nhắc đến Cù Lao Phố. Có những địa danh không còn trên bản đồ hành chính nhưng vẫn được người dân gọi tên mỗi ngày.
Một thành phố không chỉ được tạo nên từ những gì đang hiện hữu. Những gì từng tồn tại và được con người lựa chọn để nhớ cũng góp phần tạo nên diện mạo của thành phố.
Những địa danh cũ vì thế không chỉ kể câu chuyện về Đồng Nai hôm qua. Chúng còn gợi một câu hỏi cho thành phố hôm nay: khi đô thị bước vào một giai đoạn phát triển mới, những ký ức nào sẽ được mang theo?
Có thể câu trả lời bắt đầu từ chính những cái tên tưởng như bình thường mà người dân vẫn gọi mỗi ngày.
Ngọc Duyên (tổng hợp)
