Từ một khu rừng cấm năm 1978, nơi đây trở thành vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam lọt vào Danh lục Xanh IUCN toàn cầu vào năm 2024 — sau 46 năm kiên trì gìn giữ hàng nghìn loài động thực vật quý hiếm. Và những cánh rừng đất thấp nhiệt đới cuối cùng của miền Nam vẫn còn đó, đang được bảo vệ từng ngày.
Vườn quốc gia Cát Tiên trải rộng 71.187,9 ha trên địa bàn thành phố Đồng Nai và tỉnh Lâm Đồng, do Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trực tiếp quản lý. Được thành lập chính thức năm 1992, Vườn đã trải qua hơn ba thập kỷ mở rộng, hợp nhất và nhận liên tiếp các danh hiệu bảo tồn quốc tế — từ Khu Dự trữ sinh quyển thế giới năm 2001 đến Danh lục Xanh IUCN năm 2024. Bên trong ranh giới được bao bọc bởi hơn 80 km sông Đồng Nai, hàng nghìn loài động thực vật hoang dã đang sống trong một trong những hệ sinh thái nguyên sinh hiếm hoi còn sót lại ở Đông Nam Á.
Nam Cát Tiên nằm ở đâu — và tại sao vị trí đó quan trọng đến vậy
Cách trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 150 km về phía Bắc, Vườn quốc gia Cát Tiên tọa lạc tại điểm chuyển tiếp giữa cao nguyên Nam Trung Bộ và đồng bằng Nam Bộ — vị trí địa lý hiếm có khiến nơi đây vừa là rừng nhiệt đới ẩm, vừa là đồng cỏ, vừa là vùng đất ngập nước trong cùng một ranh giới.
Toàn bộ diện tích nằm trên địa giới hai tỉnh Đồng Nai và Lâm Đồng (phần diện tích thuộc Bình Phước cũ nay thuộc tỉnh Đồng Nai sau sáp nhập năm 2025). Vườn được chia thành ba hợp phần: Nam Cát Tiên — vùng trung tâm với hệ thống đất ngập nước Bàu Sấu, Bàu Chim, Bàu Cá; Cát Lộc ở Lâm Đồng — từng là vùng lõi bảo tồn tê giác một sừng cho đến khi loài này bị tuyên bố tuyệt chủng năm 2010; và Tây Cát Tiên — nay thuộc huyện Bù Đăng, tỉnh Đồng Nai — hoàn thiện hành lang sinh thái liên tục của toàn khu vực.
Ranh giới tự nhiên là hơn 80 km sông Đồng Nai bao quanh — vừa là hàng rào bảo vệ, vừa là mạch nước nuôi sống toàn bộ hệ sinh thái bên trong. Rừng điều hòa nguồn nước cho cả vùng Đông Nam Bộ, cung cấp nước ngọt mùa khô và kiểm soát ngập lụt mùa mưa cho Thành phố Hồ Chí Minh và các khu công nghiệp trọng điểm.
Kho báu sinh học — nơi gõ đỏ, bò tót và cá sấu Xiêm cùng chung một mái rừng
Vườn quốc gia Cát Tiên là một trong số ít khu vực trên thế giới mà bạn có thể đi từ rừng thường xanh ẩm sang đồng cỏ, từ bàu đầm sang bờ sông — tất cả trong một buổi sáng.
Tán rừng ở đây còn lưu giữ những cây dầu rái, dầu lông, cẩm lai Bà Rịa, gõ đỏ, giáng hương — những tên gọi đã trở thành biểu tượng của gỗ quý Việt Nam — có cây hàng trăm năm tuổi vẫn đứng thẳng. Dưới tán là thảm lan rừng, thảm thực vật ngập nước trải rộng ở vùng trung tâm, nơi các loài chim nước về trú theo mùa.
Hệ động vật phong phú không kém: từ voi châu Á, bò tót, gấu chó đến báo gấm; từ chà vá chân đen, vượn đen má vàng đến hoẵng Nam Bộ — những loài đặc hữu chỉ còn tìm thấy ở vài nơi trên toàn thế giới. Quần thể bò tót lớn nhất Việt Nam — khoảng 111 cá thể — cư trú chủ yếu tại khu vực Nam Cát Tiên và Cát Lộc. Và đây cũng là nơi duy nhất trên lãnh thổ Việt Nam còn tồn tại quần thể cá sấu nước ngọt ngoài tự nhiên.
Từ rừng cấm 1978 đến Danh lục Xanh IUCN 2024 — hành trình 46 năm
Ít người biết rằng trước khi thành vườn quốc gia, vùng đất này từng là một phần của căn cứ địa Chiến khu Đ. Rừng sống sót qua chiến tranh, và may mắn không bị tàn phá quá nặng bởi chất độc hóa học.
Ngày 7/7/1978, Chính phủ ban hành Quyết định số 360/TTg thành lập Khu rừng cấm Nam Cát Tiên tại huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai cũ. Năm 1986, Khu Bảo tồn thiên nhiên Tây Cát Tiên được thành lập theo Quyết định số 194/CT. Bước ngoặt lớn đến vào ngày 13/01/1992: Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng ký Quyết định số 01/CT chính thức thành lập Vườn Quốc gia Cát Tiên, hợp nhất hai khu bảo tồn. Tháng 2/1998, Khu Bảo tồn thiên nhiên Cát Lộc ở Lâm Đồng được sáp nhập.
Quốc tế bắt đầu ghi nhận liên tiếp. Ngày 10/11/2001, UNESCO công nhận Khu Dự trữ sinh quyển thế giới. Ngày 4/8/2005, Bàu Sấu trở thành khu Ramsar thứ hai của Việt Nam. Năm 2011, danh hiệu nâng cấp thành Khu Dự trữ sinh quyển Đồng Nai. Năm 2012, Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt. Và ngày 20/4/2024 — Danh lục Xanh IUCN, danh hiệu đầu tiên trong lịch sử cho một vườn quốc gia Việt Nam.
46 năm, từ một khu rừng cấm đến chuẩn mực bảo tồn toàn cầu. Không phải ngẫu nhiên.
Bộ máy quản lý và những con người đứng sau 46 năm gìn giữ
Vườn Quốc gia Cát Tiên là đơn vị sự nghiệp công lập có tư cách pháp nhân, trụ sở chính đặt tại xã Đắc Lua, tỉnh Đồng Nai. Theo Quyết định số 1189/QĐ-BNNMT ngày 28/4/2025, Vườn trực thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
Bộ máy được tổ chức theo hướng thực chiến: Ban lãnh đạo, ba phòng nghiệp vụ và ba đơn vị trực tiếp ra hiện trường — Trung tâm Giáo dục môi trường và Dịch vụ, Trung tâm Cứu hộ Bảo tồn và Phát triển sinh vật, Hạt Kiểm lâm. Lực lượng kiểm lâm tuần tra, ngăn chặn và xử lý xâm hại tài nguyên rừng — công việc thầm lặng nhưng quyết định sự sống còn của từng đàn bò tót, từng cá thể cá sấu.
Hợp tác quốc tế với các tổ chức như USAID và WWF tạo thêm nguồn lực kỹ thuật và tài chính bổ sung cho ngân sách nhà nước. Mô hình Quản lý hợp tác (CBM) cũng kéo cộng đồng hơn 13 dân tộc anh em — người S’Tiêng, Mạ, Chơro — vào bàn thảo trực tiếp về mâu thuẫn giữa sinh kế và bảo tồn, thay vì lảng tránh.
500 cá thể cá sấu Xiêm — câu chuyện hồi sinh từ bờ vực tuyệt chủng
Loài cá sấu Xiêm (Crocodylus siamensis) tại Vườn quốc gia Cát Tiên từng gần như biến mất hoàn toàn, rồi được kéo ngược trở lại từ bờ vực tuyệt chủng nhờ hơn 20 năm kiên trì giám định ADN và tái thả có kiểm soát. Hiện nay, quần thể cá sấu nước ngọt duy nhất còn tồn tại ngoài tự nhiên tại Việt Nam đã đạt hơn 500 cá thể — con số mà các nhà khoa học bảo tồn gọi là “điểm không thể quay đầu” theo nghĩa tốt.
Dự án Cứu hộ linh trưởng Đảo Tiên (2021–2026) ghi thêm thành tích với hàng chục cá thể cu li, vượn đen má vàng và chà vá chân đen được tái thả thành công, đồng thời kéo 24 chi cục kiểm lâm các tỉnh vào mạng lưới bảo vệ linh trưởng nguy cấp — biến bảo tồn từ chuyện của một vườn quốc gia thành trách nhiệm vùng.
Đề án 1.100 tỷ đồng và tương lai du lịch sinh thái bền vững tại Cát Tiên
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phê duyệt Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí giai đoạn 2025–2030 với tổng vốn đầu tư dự kiến trên 1.100 tỷ đồng — phát triển 19 điểm và 15 tuyến du lịch xuyên rừng, đặt mục tiêu đón hơn 500.000 lượt khách mỗi năm và tạo việc làm cho hơn 500 lao động địa phương.
Song song đó, một cây cầu qua sông Đồng Nai đã chính thức khởi công, nối trực tiếp xã Nam Cát Tiên với vùng lõi Vườn, thay thế bến phà cũ và mở đường cho du lịch cộng đồng phát triển bền vững.
Khu Dự trữ sinh quyển Đồng Nai từ lâu đã chọn nguyên tắc “Bảo tồn cho phát triển – Phát triển để bảo tồn”. Câu hỏi không phải là có nên phát triển du lịch hay không — mà là phát triển đến đâu, theo cách nào, để 500 con cá sấu Xiêm kia vẫn còn chỗ mà bơi.
FAQ — Câu hỏi thường gặp về Vườn quốc gia Cát Tiên
Vườn quốc gia Cát Tiên có diện tích bao nhiêu và thuộc tỉnh nào?
Vườn có diện tích 71.187,9 ha, nằm trên địa bàn hai tỉnh Đồng Nai và Lâm Đồng. Phần diện tích thuộc Bình Phước cũ nay thuộc tỉnh Đồng Nai sau sáp nhập năm 2025.
Cơ quan nào quản lý trực tiếp Vườn quốc gia Cát Tiên?
Vườn trực thuộc Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, theo Quyết định số 1189/QĐ-BNNMT ngày 28/4/2025. Trụ sở chính đặt tại xã Đắc Lua, tỉnh Đồng Nai.
Vườn quốc gia Cát Tiên có những danh hiệu quốc tế nào?
Ba danh hiệu lớn: Khu Dự trữ sinh quyển thế giới UNESCO (2001, mở rộng thành Khu Dự trữ sinh quyển Đồng Nai năm 2011); Khu Ramsar quốc tế tại Bàu Sấu (2005); và Danh lục Xanh IUCN (20/4/2024) — danh hiệu đầu tiên cho một vườn quốc gia Việt Nam. Năm 2012, Chính phủ xếp hạng Vườn là Di tích Quốc gia đặc biệt.
Loài nào là biểu tượng bảo tồn thành công nhất tại Vườn quốc gia Cát Tiên?
Cá sấu nước ngọt hay cá sấu Xiêm (Crocodylus siamensis) — quần thể duy nhất còn tồn tại ngoài tự nhiên tại Việt Nam, phục hồi từ gần tuyệt chủng lên hơn 500 cá thể sau hơn 20 năm thực hiện chương trình giám định ADN và tái thả có kiểm soát.
Đề án du lịch sinh thái 2025–2030 tại Cát Tiên có mục tiêu gì?
Đề án có tổng vốn đầu tư dự kiến trên 1.100 tỷ đồng, phát triển 19 điểm và 15 tuyến du lịch, đặt mục tiêu đón hơn 500.000 lượt khách mỗi năm và tạo việc làm cho hơn 500 lao động địa phương thông qua cơ chế xã hội hóa cho thuê môi trường rừng.
