Khi nhiều người còn chìm trong giấc ngủ, những ánh đèn pin đã lấp loáng giữa rừng cao su Đồng Nai để tìm nấm mối. Loại đặc sản theo mùa có lúc giá tiền triệu mỗi ký, nhưng đang thưa dần khi môi trường tự nhiên ngày càng thu hẹp.
Đặc sản theo mùa sau những cơn mưa
Nấm mối là loại nấm mọc tự nhiên, thường xuất hiện vào mùa mưa ở nhiều khu vực miền Nam. Tại Đồng Nai, loại nấm này được tìm thấy ở những vùng có cao su, điều, tràm và các khu đất còn điều kiện phù hợp cho nấm phát triển. Một số tài liệu và người có kinh nghiệm trong nghề cho biết nấm mối thường xuất hiện sau những cơn mưa đầu mùa, nhưng thời điểm và sản lượng mỗi năm không hoàn toàn giống nhau.
Sự hình thành và sinh trưởng của nấm mối có liên quan đến hoạt động của mối trong đất. Nấm thường xuất hiện sau những trận mưa đầu mùa và thời gian xuất hiện trong năm khá ngắn. Nó không phải loại nấm thông thường có thể chủ động trồng đại trà.
Điều làm nên giá trị của nấm mối không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở tính mùa vụ. Nấm xuất hiện không đều, có nơi nhiều, nơi ít; có năm đến sớm, có năm đến muộn tùy diễn biến thời tiết. Chính sự thất thường ấy khiến người đi săn phải theo dõi rất kỹ những cơn mưa đầu mùa.
Tại Đồng Nai, câu chuyện về nấm mối vì thế không đơn thuần là chuyện tìm một loại thực phẩm trong rừng. Đó còn là một lát cắt về cách người dân dựa vào những sản vật tự nhiên để có thêm thu nhập trong một khoảng thời gian ngắn mỗi năm.
Cuộc săn trong đêm và khoản thu nhập theo mùa
Đồng Nai. (Ảnh minh họa: ĐNM)
Nấm mối thường nhú lên vào ban đêm, vì vậy người đi săn phải bắt đầu công việc từ rất sớm. Chị Lê Thị Oanh ở khu vực Cẩm Đường cho biết việc săn nấm thường bắt đầu từ khoảng 1–2 giờ sáng. Còn anh Lê Văn Lâm cho biết nấm thường xuất hiện nhiều sau những cơn mưa vào thời điểm chuyển mùa tháng 6, tháng 7; nếu gặp đúng ổ, một người có thể tìm được 3–4 kg trong một đêm.
Công việc ấy đòi hỏi người đi săn phải có kinh nghiệm nhận biết địa hình và thời điểm nấm xuất hiện. Đèn pin, túi đựng và những dụng cụ đơn giản trở thành vật dụng quen thuộc trong những chuyến đi bắt đầu giữa đêm. Nhưng kinh nghiệm chưa phải tất cả. Những người trong nghề vẫn nói đến yếu tố may mắn, bởi có khi cùng một khu vực, người đi trước không phát hiện được nhưng người đi sau lại tìm thấy ổ nấm.
Câu chuyện này không mới ở Đồng Nai. Từ năm 2015, chị Nguyễn Hồng Minh, ở Thống Nhất cho biết ngày thường chị làm công việc cạo mủ cao su, còn đến mùa nấm thì cả gia đình bốn người cùng vào rừng tìm nấm.
Như vậy, với một số hộ dân, săn nấm mối không phải nghề chính mà là nguồn thu nhập bổ sung theo mùa. Có những đêm may mắn, số tiền thu được khá đáng kể; nhưng cũng có những chuyến đi trở về tay không. Chính sự bấp bênh ấy khiến nghề săn nấm mang dáng dấp của một cuộc tìm kiếm nhiều hơn là một công việc có thể tính toán sản lượng như những loại nông sản thông thường.
Giá nấm cao và cuộc chạy đua với thời gian
người săn hái. (Ảnh minh họa: ĐNM)
Nấm mối có thời gian xuất hiện ngắn nên việc thu hái, sơ chế và đưa ra thị trường diễn ra khá nhanh. Giá bán cũng thay đổi theo thời điểm, chất lượng nấm và nguồn cung.
Ông Nguyễn Hữu Tuấn, người thu mua nấm mối cho biết giá nấm trên thị trường ở mức khoảng 400.000–600.000 đồng/kg; nấm búp đẹp có thể được báo giá tới 800.000 đồng/kg nhưng không phải lúc nào cũng có hàng.
Đằng sau mức giá cao là cả một chuỗi công việc chạy đua với thời gian. Nấm được thu hái trong đêm, sau đó phải nhanh chóng làm sạch, phân loại và đưa đến nơi tiêu thụ. Khách hàng chủ yếu là các đầu mối thực phẩm và nhà hàng ở những đô thị lớn. Nấm mối thiên nhiên cũng từng được giới thiệu tại Lễ hội Trái cây Long Khánh, cho thấy sản vật theo mùa này đã trở thành một phần trong câu chuyện nông sản địa phương.
Tuy nhiên, giá cao không đồng nghĩa nguồn cung ổn định. Chính sự khan hiếm và tính mùa vụ mới là yếu tố khiến nấm mối giữ được giá trị trên thị trường.
Khi vùng đất tự nhiên ngày càng thu hẹp
Nỗi lo lớn hơn của những người theo nghề săn nấm không nằm ở giá bán, mà ở việc những nơi nấm từng xuất hiện ngày càng khó tìm.
Thực tế những năm gần đây cho thấy thời tiết cũng có thể làm mùa nấm thay đổi. Mưa đến sớm hay muộn, lượng mưa và độ ẩm khác nhau có thể khiến thời điểm xuất hiện cũng như sản lượng nấm thay đổi theo từng mùa. Những người đi săn vì thế phải dựa vào kinh nghiệm, quan sát thời tiết và theo dõi từng khu vực.
Nhưng bên cạnh thời tiết, sự thay đổi của cảnh quan cũng là vấn đề đáng lưu ý. Khi đất hoang giảm dần, đất sản xuất được sử dụng với cường độ cao hơn, và nhiều khu vực chịu tác động của phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Vì thế những điều kiện tự nhiên từng tạo nên mùa nấm cũng có thể thay đổi. Đó là lý do nhiều người săn nấm lo rằng một sản vật vốn đã phụ thuộc vào tự nhiên sẽ ngày càng khó gặp.
Mỗi mùa mưa, những ánh đèn pin vẫn xuất hiện giữa những khu rừng và vườn cây của Đồng Nai khi đêm xuống. Người đi săn tìm những chồi nấm vừa nhú lên, người thu mua chờ hàng về, còn thị trường chờ một loại đặc sản chỉ xuất hiện trong khoảng thời gian ngắn. Giá trị của nấm mối vì thế không chỉ nằm ở số tiền tính trên mỗi ký, mà còn ở câu chuyện về một sản vật tự nhiên đang phụ thuộc rất nhiều vào cách con người giữ gìn những điều kiện đã tạo nên nó.
An Vui (tổng hợp)
