Sáng sớm, khi sương còn vắt ngang đọt lồ ô và mùi đất bazan ướt xộc lên nồng nàn, ông Điểu Như — 55 tuổi, thôn Bù Dốt — đã xỏ đôi ủng lội vào rừng. Ông đi tuần tra 30–40 ngày mỗi quý, mỗi ngày 250.000 đồng, để giữ gần 26.000ha rừng nguyên sinh mà ông gọi bằng cái tên giản dị: “rừng của mình”. Vườn quốc gia Bù Gia Mập — với hơn 1.100 loài thực vật, 835 loài động vật, 39 cây di sản gắn mã QR và một di tích quốc gia đặc biệt ẩn dưới tán rừng — đang chứng minh rằng giữ rừng và đổi mới hoàn toàn có thể song hành.
TÓM TẮT NHANH
- Diện tích gần 26.000ha tại cực bắc tỉnh Đồng Nai (mới, sáp nhập từ 1-7-2025). Đới chuyển tiếp Tây Nguyên — Đông Nam Bộ, độ che phủ trên 90%.
- Hơn 1.100 loài thực vật (88 loài nguy cấp quý hiếm), 835 loài động vật — gồm voi châu Á, chà vá chân đen, vượn đen má vàng.
- 343 loài lâm sản ngoài gỗ (NTFP), 268 loài làm thuốc, 57 bài thuốc dân gian tại 3 thôn bản địa.
- 39 cây di sản Việt Nam (200–450 tuổi) được gắn mã QR — tiên phong chuyển đổi số trong bảo tồn rừng.
- Di tích quốc gia đặc biệt: Điểm cuối đường ống xăng dầu VK96 (4.990km) — huyền thoại Trường Sơn.
- 720 hộ dân (hơn 95% S’tiêng và M’Nông) nhận khoán bảo vệ rừng, thu nhập 25–30 triệu đồng/năm/hộ.
- Tour trekking 2 ngày 1 đêm: 1.600.000–2.700.000 VND. Bắt buộc đăng ký kiểm lâm: 02713.724.237.
Tọa độ xanh — nơi cao nguyên dốc xuống đồng bằng
Con đường ĐT741 vắt qua những đồi điều, rẫy tiêu rồi bất ngờ chui vào một vòm xanh thẳm — nơi tán rừng khép kín che mất cả bầu trời. Đó là cửa ngõ vào Vườn quốc gia (VQG) Bù Gia Mập.
Vườn tọa lạc ở cực bắc tỉnh Đồng Nai (tên mới sau sáp nhập, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hiệu lực từ 1-7-2025, gộp Bình Phước và Đồng Nai cũ, trung tâm hành chính tại Biên Hòa). Địa bàn trải trên hai xã Bù Gia Mập và Đắk Ơ, huyện Bù Gia Mập (cũ). Phía tây bắc giáp biên giới Campuchia, phía đông giáp tỉnh Lâm Đồng (mới, gộp Đắk Nông, Bình Thuận và Lâm Đồng cũ).
Tổng diện tích vùng lõi khoảng 25.593ha — chia thành phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (15.022,8ha), phân khu phục hồi sinh thái (8.275,24ha) và phân khu dịch vụ hành chính (2.295,75ha). Vùng đệm rộng hơn 15.200ha trải qua hai tỉnh. Đây là cánh rừng nguyên sinh liền khoảnh lớn nhất khu vực, với độ che phủ trên 90%.
Đỉnh cao nhất khoảng 738m so với mực nước biển, dải cao độ 250–750m. Chính địa hình đồi núi thấp chuyển tiếp này tạo nên hệ sinh thái đặc hữu mà không vườn quốc gia nào khác có: rừng ẩm nhiệt đới nơi Tây Nguyên giao Đông Nam Bộ, với hai kiểu rừng chính — rừng kín thường xanh mưa nhiệt đới và rừng kín nửa thường xanh ẩm, xen kẽ tre lồ ô và thông.
Các dòng suối Đắk Huýt, Đắk Sa, Đắk Ka, Đắk K’me chảy xuyên vườn — xanh mát, hiền hòa, gợi tiếng nước róc rách ngay cả giữa trưa nắng im vắng nhất. Vườn còn giữ vai trò phòng hộ đầu nguồn cho ba thủy điện: Thác Mơ, Cần Đơn và Sóc Phu Miêng.
Lưu ý địa danh: Sau sáp nhập tỉnh, Bình Phước cũ sáp nhập với Đồng Nai cũ thành tỉnh Đồng Nai (mới). Huyện Bù Gia Mập và VQG Bù Gia Mập vẫn giữ nguyên tên gọi và vị trí.
Kho tàng sinh học — từ cẩm lai, trầm hương đến voi châu Á
Bước chân vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, điều đầu tiên chạm đến không phải mắt mà là mũi: mùi nhựa cây xộc lên ngai ngái, pha lẫn mùi lá mục ẩm ướt và thoảng đâu đó hương hoa lan rừng ngọt nhẹ. Trên cao, tiếng vượn đen má vàng gọi bầy vọng qua tán lá — dài, buồn, rồi tắt lịm.
Hơn 1.100 loài thực vật — rừng nguyên sinh họ dầu, họ đậu
Theo kết quả điều tra đa dạng sinh học, VQG hiện ghi nhận 1.114 loài thực vật thuộc 480 chi, 126 họ (số liệu cập nhật gần nhất trên website VQG ghi nhận 1.155 loài). Rừng còn giữ nguyên tính chất nguyên sinh với ưu thế cây họ dầu và họ đậu — gõ đỏ, cẩm lai, giáng hương, trầm hương, mun, lát hoa, kim giao. Vườn sở hữu 278 giống cây dược liệu.
Trong đó có 88 loài nguy cấp quý hiếm: 11 loài nằm trong Sách đỏ thế giới (IUCN 2020), 14 loài trong Sách đỏ Việt Nam (2007), 76 loài ghi trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP và 5 loài ghi trong danh lục CITES.
Đặc biệt, các nhà khoa học đã phát hiện loài trà hoa vàng Bù Gia Mập (Camellia bugiamapensis) và thằn lằn ngón Bù Gia Mập (Cyrtodactylus bugiamapensis) — hai loài đặc hữu chỉ có ở đây, hoàn toàn mới cho khoa học.
343 loài lâm sản ngoài gỗ — kho thuốc của đại ngàn
Nghiên cứu lâm sản ngoài gỗ (NTFP) do chuyên gia Đặng Văn Sơn và Lý Ngọc Sâm (Viện Sinh học Nhiệt đới, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) thực hiện các năm 2009, 2010 và 2013 đã ghi nhận 343 loài NTFP thuộc 209 chi, 82 họ, 46 bộ trong 4 ngành thực vật.
Trong đó, ngành Hạt kín (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 336 loài (98%). 10 họ giàu loài nhất (159 loài, chiếm 46,4%) gồm: họ cà phê (23 loài), họ thầu dầu (22 loài), họ đậu (20 loài), họ lan và họ dâu tằm (mỗi họ 19 loài), họ trôm (12 loài), cùng các họ cau dừa, na, bứa, cam chanh.
Phân nhóm 5 công dụng chính cho thấy vì sao người S’tiêng, M’Nông gọi rừng là “nhà thuốc”: thuốc 268 loài (78,1%), cảnh 46 loài (13,4%), thực phẩm 14 loài (4,1%), gia dụng 11 loài (3,2%), dầu/nhựa 4 loài (1,2%). Riêng nhóm thuốc, các nhà nghiên cứu ghi nhận 57 bài thuốc tại 3 thôn Bù Lư, Đắc Côn và Bù Gia — chữa từ tiêu chảy (11 bài), viêm ngoài da (8 bài), ho hen (7 bài) đến đau hậu sản (6 bài).
Cây tiêu biểu mà du khách có thể nhận diện dọc đường trek: bá bệnh, hà thủ ô nam, sâm cau, thiên niên kiện, hoàng đằng. Mùa tháng 2–3, rừng còn trĩu quả chôm chôm rừng, dâu da, sấu.
Có 25 loài (7,3% trong NTFP) đạt tiêu chuẩn bảo tồn theo Sách đỏ Việt Nam (2007) và IUCN (2013), trong đó 3 loài Rất nguy cấp (CR): dầu song nàng, dầu bóng, trầm hương.
835 loài động vật — từ voọc ngũ sắc đến gà tiền mặt đỏ
Hệ động vật ghi nhận 835 loài: 106 loài thú, 248 loài chim, 59 loài bò sát, 28 loài lưỡng cư, 342 loài côn trùng và 49 loài cá (số liệu Cổng thông tin điện tử tỉnh Bình Phước và Báo Công an Nhân dân). Trong đó, 106 loài nguy cấp quý hiếm được ghi trong Sách đỏ IUCN và Nghị định 06/2019: voi châu Á, bò tót, chà vá chân đen, vượn đen má vàng, báo hoa mai, gấu ngựa, gấu chó, sói lửa, tê tê java.
Tại Trung tâm cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật — nằm gọn trong một khu rừng mà nắng chỉ lọt qua kẽ lá thành từng vệt sáng nhảy múa trên nền đất — du khách có thể tận mắt xem và cho thú ăn: vượn đen má vàng đu mình trên dây, khỉ đuôi lợn nghịch ngợm giành chuối, rùa núi vàng chậm rãi bò qua lớp lá mục. Hàng ngàn cá thể động vật hoang dã đã được cứu hộ và thả về tự nhiên qua nhiều năm.
Dấu ấn số giữa đại ngàn — khi cây cổ thụ có “căn cước”
Quần thể 37 cây săng lẻ (bằng lăng ổi) đứng thành hàng, thân xám bạc, gốc to đến mấy người ôm, vỏ cây nứt thành từng mảng như da rồng. Cây lớn nhất — cây tung 450 tuổi ở Tiểu khu 27, phân khu phục hồi sinh thái, thuộc xã Đắk Ơ — đứng đó lặng lẽ, tán xòe rộng che mát cả một vạt rừng.
Tháng 11-2022, Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam trao bằng công nhận Cây di sản cho 39 cây cổ thụ: quần thể 37 cây săng lẻ (200–400 năm) tại Tiểu khu 21, 1 cây sộp (hơn 350 năm) và 1 cây tung (450 năm) tại Tiểu khu 27. Đây là đơn vị đầu tiên của tỉnh tiên phong đăng ký xét duyệt Cây di sản Việt Nam.
Điều đặc biệt: mỗi cây đều được gắn mã QR. Đưa điện thoại lên quét — tên khoa học, đặc điểm sinh học, vùng phân bố, giá trị dược liệu, câu chuyện văn hóa gắn với cây — tất cả hiện lên trong vài giây.
“Việc triển khai gắn mã QR không chỉ giúp du khách tiếp cận dễ dàng thông tin mà còn góp phần lan tỏa tinh thần gìn giữ tài nguyên thiên nhiên.” — Ông Hoàng Anh Tuân, Phó giám đốc Ban quản lý VQG Bù Gia Mập
Hệ thống mã QR đang mở rộng phủ kín các tuyến tham quan. Mỗi mã tích hợp thông tin loài, vị trí GPS, tình trạng sinh trưởng và lịch sử theo dõi — giúp cán bộ kiểm lâm giám sát dữ liệu theo thời gian thực.
“Tính đến nay, toàn bộ hệ thống cây di sản đều đã được gắn mã QR. Đây không chỉ là cải tiến kỹ thuật mà còn là bước đi chiến lược trong chuyển đổi số gắn với phát triển du lịch sinh thái.” — Ông Đỗ Trường Giang, Phó giám đốc Trung tâm Tuyên truyền, Du lịch và Cứu hộ bảo tồn
Hướng dẫn viên Hà Văn Kiên kể: dù từng cây đã có mã QR, anh vẫn say sưa thuyết minh — “như thể muốn chia sẻ tình yêu rừng của mình với khách”. Cái cách Kiên đặt tay lên thân cây săng lẻ, giọng trầm hẳn khi nhắc đến tuổi đời 400 năm, khiến du khách Huỳnh Thu Thủy thốt lên: “Chạm vào cây mà thấy chạm vào lịch sử”.
VQG đặt mục tiêu nâng tổng số cây di sản lên khoảng 500 cây, đồng thời xúc tiến hồ sơ UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới — thứ 12 tại Việt Nam, thứ 3 tại Đông Nam Bộ — với vùng lõi là toàn bộ VQG hiện hữu. Vườn hiện đã được công nhận khu du lịch sinh thái quốc gia, đạt tiêu chí di sản thiên nhiên cấp quốc gia và danh hiệu Vườn di sản ASEAN (AHP).
Huyền thoại trong huyền thoại — đường ống xăng dầu dưới tán rừng già
Rừng Bù Gia Mập không chỉ giữ gen quý. Rừng còn giữ ký ức.
Nằm ngay trong lõi vườn quốc gia, cách đường tuần tra khoảng 500m, 6 hố chôn bồn xăng và các rãnh chôn đường ống dẫn vẫn còn nguyên — di tích Điểm cuối đường ống dẫn xăng dầu VK96 (hay Ô 30). Đây là điểm đến cuối cùng của hệ thống đường ống dài 4.990km, nối từ Móng Cái, Lạng Sơn qua hai tuyến phía đông và tây Trường Sơn.
Ngày 14-3-1975, xăng dầu vào đến Bù Gia Mập, từ đây được bí mật chuyển về Tổng kho VK98 ở Lộc Ninh (7 bồn, mỗi bồn sức chứa 250.000 lít, tổng trữ lượng 1.750.000 lít), cung cấp nhiên liệu cho Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.
Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh Bộ đội Trường Sơn, từng nhận định: đường ống dẫn dầu là “huyền thoại trong huyền thoại”. Di tích được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt ngày 9-12-2013.
Ngoài VK96, xã Bù Gia Mập còn lưu giữ: Chốt Mỹ, Sân bay Bù Gia Mập, Hang Trung đoàn, Bệnh xá Bắc Sơn và các cột mốc biên giới. Tuyến Quốc lộ 14C (ĐT741) dài hơn 20km xuyên vườn từng là đường huyết mạch nối Tây Nguyên với Đông Nam Bộ trong kháng chiến.
Cồng chiêng, rượu cần và những người giữ rừng bằng đôi chân trần
Đêm ở Bù Gia Mập, khi lửa trại bập bùng trước nhà dài S’tiêng, tiếng cồng chiêng bắt đầu ngân. Không ồn ào, không phô trương. Chỉ là những nhịp đều đều, trầm ấm, hòa với tiếng dế rừng và hơi sương lạnh thấm qua vai áo.
Vùng đệm VQG là nơi sinh sống lâu đời của hai cộng đồng dân tộc bản địa S’tiêng và M’Nông. Du khách có thể ngủ đêm tại nhà dài truyền thống — ngôi nhà gỗ được cải tạo đầy đủ tiện nghi — để giao lưu văn hóa cồng chiêng, đốt lửa trại, múa sạp, uống rượu cần. Những món canh thục, canh bồi, cơm lam được chế biến tại chỗ — nóng hổi, thơm mùi lá rừng.
Lễ hội mừng lúa mới, lễ hội cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, nấu rượu cần — tất cả vẫn sống động, không phải vì du lịch mà vì đó là nhịp thở của cộng đồng.
720 hộ dân giữ rừng — mô hình giao khoán từ năm 2003
Tiến sĩ Vương Đức Hòa, giám đốc Ban quản lý VQG, cho biết mô hình giao khoán bảo vệ rừng đã triển khai từ năm 2003, ban đầu chỉ 2 đơn vị quản lý 2.600ha. Nay đã mở rộng lên 11 cộng đồng dân cư, 720 hộ dân (hơn 95% là người S’tiêng và M’Nông), quản lý gần toàn bộ diện tích vườn.
Mức chi trả 600.000–700.000 đồng/ha/năm mang lại 25–30 triệu đồng/năm cho mỗi hộ. 15 tổ cộng tác viên lâm nghiệp với khoảng 600 thành viên duy trì trực gác 24/24.
Ông Điểu Như, 55 tuổi, thôn Bù Dốt, là một trong những người đi tuần lâu nhất. Mỗi quý ông làm 30–40 ngày, mỗi ngày 250.000 đồng — tính ra khoảng 8 triệu đồng/quý. Ông đi từ sáng sớm, mang theo cơm nắm, lội suối, trèo dốc, mắt nhìn xuống đất tìm dấu bẫy, tai nghe ngóng tiếng cưa.
“Rừng ni mà mất thì bà con mất hết. Nước cũng mất, thú cũng mất, thuốc cũng mất.” — Ông Điểu Như, 55 tuổi, thôn Bù Dốt
Anh Điểu Thiên, 39 tuổi, tổ trưởng thôn Bù Rên, quản lý 30 hộ với 1.800ha. Anh đi làm 10–15 ngày/tháng, thu nhập khoảng 3 triệu đồng/tháng. “Hồi trước bà con vào rừng lấy gỗ, bẫy thú” — anh kể — “giờ thì giữ rừng có tiền, con cái có cái mà đi học”.
Khoảng 30 cộng tác viên du lịch người bản địa cũng hoạt động cùng hướng dẫn viên của vườn — vừa dẫn khách vừa là những tuyên truyền viên tích cực nhất cho công tác bảo vệ rừng. Cán bộ kỹ thuật Đinh Duy Thắng nhận xét: nhờ mô hình này, nhận thức của cộng đồng đã thay đổi căn bản.
Xuyên rừng Bù Gia Mập — cẩm nang cho người yêu thiên nhiên
VQG Bù Gia Mập được công nhận khu du lịch sinh thái cấp tỉnh năm 2022, đã xây dựng 9 điểm tham quan và 7 tuyến trekking chính thức. Giai đoạn 2022–2023, lượng khách đạt khoảng 5.000 lượt (tăng khoảng 1.000 lượt so với năm trước), theo nhà báo Vũ Thuyên — đây là điểm đến giàu tiềm năng chờ được khai phá.
9 điểm tham quan không thể bỏ qua
Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã, nhà dài S’tiêng, hồ Hoa Mai (2ha), di tích VK96, quần thể 39 cây di sản, thác Lưu Ly, thác Đắk Bô (3 tầng), thác Đắk Mai 1 (rộng khoảng 15m, cao khoảng 10m, lòng thác chừng 300m² — danh lam thắng cảnh cấp tỉnh) và Trạm Kiểm lâm số 2. Ngoài ra còn có: ngã ba sông Đắk Huýt, Tuyệt Tình Cốc, hục Nhảy Đầm, Giếng Trời.
Lộ trình và thời gian
Đường trek dài 8–11km, có 3 dạng: 1,5 ngày 1 đêm, 2 ngày 1 đêm (2N1Đ) và 3 ngày 2 đêm (3N2Đ). Xuất phát từ Ban quản lý, qua quần thể cây di sản (2km), rồi xuyên rừng dọc suối Đắk Ca đến thác Lưu Ly, thác Đắk Bô. Tuyến dài nhất đi qua 3 trạm kiểm lâm, kết thúc tại giáp ranh tỉnh Lâm Đồng (mới).
Hoạt động trải nghiệm: cắm trại, nấu cơm lam, tắm suối, đu dây, bắt cá, soi thú đêm, thả lưới, chụp ảnh tại cột mốc 62(2) bên bờ sông Đắk Huýt.
Mùa nào đẹp nhất?
Mùa khô (tháng 11 đến tháng 4): nhiệt độ 25–30°C, trời trong, đường khô ráo. Mùa mưa (tháng 5 đến tháng 10): đường trơn, nhiều vắt — chỉ phù hợp với người có kinh nghiệm trekking.
Chi phí và cách đặt tour
Tour (dưới 10 hoặc trên 10 người) có giá 1.600.000–2.700.000 VND/người. Một số đơn vị uy tín:
— Hành trình Bù Gia Mập: 2.350.000–2.700.000 VND (liên hệ: (+84) 33 28 75 867).
— La Cà Tour: 2.290.000 VND (liên hệ: 0961 59 50 51).
— Tổ Ong Adventure: 2.490.000 VND (liên hệ: 0933 22 7878, giảm 5% cho nhóm trên 5 người).
Di chuyển từ TP.HCM
Khoảng cách hơn 200km, thời gian 4–5 tiếng. Tuyến xe khách từ Bến xe Miền Đông: xe Thành Công (130.000–150.000 VND/lượt, 40 chuyến/ngày, hotline 1900 6952) hoặc xe Petro Bình Phước (150.000 VND/lượt, 10 chuyến/ngày, hotline 02716515253) đến xã Đắk Ơ hoặc phường Long Thủy. Từ đây, di chuyển 20–25km qua ngả Đồng Xoài, Đắk Nhau, Bù Nga đến trạm kiểm lâm.
Quy định bắt buộc — đừng quên!
Đăng ký trước 1–2 tuần với Ban quản lý VQG qua số 02713.724.237 hoặc 0384 798 799. Du khách bắt buộc có hướng dẫn viên đi cùng. Lý do: rừng có diện tích lồ ô rất lớn, dễ cháy vào mùa khô. Kiểm lâm và đội nhận khoán hằng ngày tạo đường băng cản lửa — nếu đi tự phát, du khách có thể gây nguy hiểm.
Yêu cầu: từ 6 tuổi trở lên, nên rèn luyện thể lực 2–4 tuần trước chuyến đi. Balo 3–4kg (thể tích 30–50L), giày trekking chuyên dụng. Xe ô tô trên 24 chỗ hiện không đi được do đường nhỏ.
Hỏi đáp nhanh về Vườn quốc gia Bù Gia Mập
Hỏi: VQG Bù Gia Mập thuộc tỉnh nào sau sáp nhập?
Đáp: Thuộc tỉnh Đồng Nai (mới), thành lập từ 1-7-2025 trên cơ sở sáp nhập Bình Phước và Đồng Nai cũ (Nghị quyết 202/2025/QH15). Trung tâm hành chính tại Biên Hòa.
Hỏi: Có cần xin phép trước khi vào không?
Đáp: Có. Đăng ký trước 1–2 tuần qua số 02713.724.237 hoặc 0384 798 799. Bắt buộc có hướng dẫn viên.
Hỏi: Giá tour trekking bao nhiêu?
Đáp: 1.600.000–2.700.000 VND/người tùy hành trình (1,5 ngày đến 3 ngày 2 đêm) và quy mô nhóm.
Hỏi: Mùa nào đẹp nhất?
Đáp: Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4. Nhiệt độ 25–30°C, đường khô ráo. Tránh mùa mưa nếu chưa có kinh nghiệm.
Hỏi: Có ngủ lại qua đêm được không?
Đáp: Có. Nhà dài S’tiêng đầy đủ tiện nghi, hoặc cắm trại trong rừng. Buổi tối giao lưu cồng chiêng, uống rượu cần, nấu cơm lam.
Hỏi: Di chuyển từ TP.HCM thế nào?
Đáp: Hơn 200km, 4–5 tiếng. Xe Thành Công từ Bến xe Miền Đông (130.000–150.000 VND, 40 chuyến/ngày, 1900 6952) hoặc Petro Bình Phước (150.000 VND, 02716515253).
Hỏi: VQG có bao nhiêu loài động thực vật?
Đáp: Hơn 1.100 loài thực vật (88 loài nguy cấp quý hiếm) và 835 loài động vật — gồm nhiều loài đặc hữu trong Sách đỏ Việt Nam và IUCN.
Hỏi: Mã QR trên cây di sản hoạt động thế nào?
Đáp: Quét bằng camera điện thoại — hiện tên khoa học, đặc điểm sinh học, tuổi cây, giá trị dược liệu. Toàn bộ 39 cây di sản đã được gắn mã QR.
Giữ rừng để rừng giữ mình
Buổi chiều trên đường rời Bù Gia Mập, nắng xiên qua tán lá thành những mảng sáng xuyên ngang đường — đẹp đến nỗi muốn dừng xe mà ngắm. Phía xa, khói từ những cụm lá khô mà đội kiểm lâm đốt tạo đường băng cản lửa bay lên chạm vào ánh nắng, bật thành từng mảng sáng huyền diệu.
Nơi này không chỉ là “lá phổi xanh” của Đông Nam Bộ. Nó là lớp học mở khổng lồ về sinh thái, lịch sử và văn hóa bản địa. Là kế sinh nhai cho 720 hộ đồng bào. Là nhà thuốc 268 loài. Là kho gen quý hiếm mà khoa học vẫn chưa khám phá hết.
Mỗi mã QR gắn trên thân cây, mỗi đêm ông Điểu Như lội suối đi tuần, mỗi tiếng cồng chiêng vang giữa nhà dài — tất cả là nhịp thở của một khu rừng đang được chăm sóc bằng cả công nghệ lẫn đôi chân trần.
Có lẽ bài học giản dị nhất từ Bù Gia Mập là thế: giữ rừng, để rừng giữ mình.
Hoàng Tuấn tổng hợp
