Bảo tàng Bình Phước (cũ) nay mang tên Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước, trực thuộc Bảo tàng tỉnh Đồng Nai mới, đang lưu giữ trên 14.000 tư liệu và hiện vật quý giá. Trong số đó, 528 hiện vật tiêu biểu được trưng bày trực tiếp — từ bảo vật quốc gia đàn đá 3.000 năm tuổi đến những kỷ vật kháng chiến hào hùng của 41 dân tộc anh em trên vùng đất Đông Nam Bộ.
Tọa lạc tại đường Hồ Xuân Hương, phường Bình Phước, cơ sở này chính thức mở cửa các bộ sưu tập chuyên đề từ ngày 10/11/2023 và phục vụ công chúng tất cả các ngày trong tuần. Sau hơn 20 năm nghiên cứu, sưu tầm và kiểm kê, Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước đã trở thành thiết chế văn hóa quan trọng bậc nhất vùng Đông Nam Bộ — nơi lịch sử tiền sử, kháng chiến và văn hóa tộc người hội tụ trong một mái nhà. Ứng dụng công nghệ số hóa 3D do 50 chuyên gia FPT triển khai, nơi đây còn là bảo tàng ảo đầu tiên của tỉnh, giúp hàng triệu người tiếp cận di sản từ bất kỳ thiết bị kết nối Internet nào.
Bảo tàng Bình Phước trở thành không gian trưng bày văn hóa như thế nào?
Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước vốn là Bảo tàng tỉnh Bình Phước (cũ) — một thiết chế văn hóa hoạt động hơn 20 năm trong công tác nghiên cứu, sưu tầm và kiểm kê di sản. Sau khi tỉnh Bình Phước và tỉnh Đồng Nai sáp nhập thành thành phố Đồng Nai (hiệu lực từ ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết số 202/2025/QH15, cơ sở này chuyển về trực thuộc Bảo tàng thành phố Đồng Nai và mang tên gọi mới: Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước.
Kho tàng tích lũy sau hơn hai thập kỷ là con số ấn tượng: trên 14.000 đến 15.000 tư liệu, hình ảnh và hiện vật mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và mỹ thuật. Trong số đó, 528 hiện vật tiêu biểu đang được trưng bày trực tiếp cho công chúng.
Toàn bộ khu vực triển lãm được phân chia thành hai không gian chính. Phòng số 1 với diện tích 156,6m² giới thiệu bức tranh tổng quan về vùng đất, văn hóa và con người Bình Phước (cũ). Phòng số 2 rộng 371m² — lớn hơn gấp đôi — là nơi tái hiện chi tiết văn hóa tộc người bản địa cùng lịch sử kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và chiến tranh biên giới Tây Nam. Sáu gian hàng tra cứu thông tin điện tử và hệ thống âm thanh, ánh sáng chuyên nghiệp tạo nên môi trường thưởng lãm hiện đại cho mọi lứa tuổi, từ học sinh mầm non đến các nhà nghiên cứu lịch sử.
Giờ mở cửa, vị trí và kinh nghiệm tham quan Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước
Không gian trưng bày mở cửa phục vụ công chúng tất cả các ngày trong tuần, kể cả Lễ và Tết cổ truyền, theo hai khung giờ cố định: sáng từ 7h30 đến 11h30 và chiều từ 13h30 đến 16h30.
Vị trí tại đường Hồ Xuân Hương, phường Bình Phước, cạnh lòng hồ Suối Cam thơ mộng, tạo nên không gian xanh mát hiếm có giữa lòng đô thị. Đây là lợi thế lớn khi lượng khách đến đây ổn định quanh năm và tăng vọt vào những dịp đặc biệt. Vào tháng 7 — tháng tri ân các anh hùng liệt sĩ — nơi đây ghi nhận kỷ lục hơn 1.000 lượt khách mỗi ngày đến tham quan, dâng hương và học tập.
Những ai không thể đến trực tiếp có thể truy cập trang baotang3d.binhphuoc.gov.vn để chiêm ngưỡng cổ vật từ mọi góc độ qua thiết bị kết nối Internet — một lựa chọn thiết thực cho học sinh vùng sâu, vùng xa và du khách quốc tế.
Đàn đá Lộc Hòa và bộ sưu tập khảo cổ tiền sử độc nhất vô nhị
Tầng không gian khảo cổ học là linh hồn của toàn bộ cơ sở. Trống đồng, rìu đá, bàn mài, đồ trang sức, mảnh tước — mỗi hiện vật là một mảnh ghép của thời kỳ tiền sử và sơ sử còn đang chờ được giải mã.
Nổi bật nhất là bộ đàn đá Lộc Hòa — bảo vật quốc gia được Thủ tướng Chính phủ công nhận theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017. Nhạc cụ này do ông Bùi Hữu Triều tình cờ phát hiện vào tháng 10/1996 khi canh tác trong vườn nhà tại Ấp 8, xã Lộc Hòa, huyện Lộc Ninh (nay là xã Lộc Thạnh, thành phố Đồng Nai). Bộ đàn gồm 14 thanh đá mang ký hiệu từ 96LH-ĐĐ-B1 đến 96LH-ĐĐ-B14, được chế tác thủ công tinh xảo từ đá mắc ma (đá sừng) màu xám đen, có niên đại trên 3.000 năm, thuộc nền văn hóa Đồng Nai. Với thang âm điệu thức 10 bậc, 7 âm, đây là bộ đàn đá chứa nhiều nửa cung nhất trong số các bộ đàn đá được biết đến — tạo ra âm sắc gọn, ngân dài vô cùng độc đáo.
Đồng hành cùng đàn đá là bộ sưu tập trống đồng tiêu biểu: trống đồng Lộc Tấn, Thọ Sơn và Long Hưng. Trống đồng Long Hưng thuộc dòng trống HEGER I Đông Sơn muộn, có niên đại khoảng 1.900 – 2.000 năm. Trống đồng Thọ Sơn mang thêm câu chuyện riêng, được ông Lùn Xỉ Pón (người Hoa) tìm thấy năm 1998 tại ấp Sơn Thành, xã Thọ Sơn (nay là xã Thọ Sơn, thành phố Đồng Nai).
Không thể bỏ qua hệ thống Thành đất đắp hình tròn — loại hình di chỉ khảo cổ cực kỳ độc đáo, lần đầu được nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret phát hiện năm 1959. Trên vùng đất Bình Phước (cũ) đã tìm thấy hơn 70 thành đất loại này. Điển hình là Di tích Thành đất hình tròn Tân Hưng 3 tại ấp Hưng Lập A, xã Tân Hưng, huyện Hớn Quản (nay là xã Tân Hưng, thành phố Đồng Nai) — được cấp phép khai quật theo giấy phép số 1810/QĐ-BVHTTDL và xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 1616/QĐ-UBND ngày 31/8/2023. Di tích có quy mô khoảng 18.000m², khu vực cư trú chiếm gần 7.000m² với tầng văn hóa dày từ 0,7m đến 0,9m.
Căn cứ Tà Thiết và ký ức kháng chiến hào hùng của vùng đất Bình Phước
Bước qua phòng số 2, câu chuyện chuyển sang một nhịp khác. Khẩu súng, hộp đạn, chiếc xe đạp thồ bạc màu, hình ảnh những chốt chặn huyết mạch như Chốt chặn Tàu Ô — tất cả lặng lẽ kể về một thế hệ đã đổ máu giữ đất.
Trung tâm của không gian kháng chiến là Căn cứ Tà Thiết — nơi đặt Bộ Chỉ huy Chiến dịch Hồ Chí Minh. Căn cứ tọa lạc tại xã Lộc Thành, huyện Lộc Ninh (nay là xã Lộc Thành, thành phố Đồng Nai), được xây dựng từ tháng 2/1973 với quy mô lên đến 16km². Sau khi Lộc Ninh trở thành huyện giải phóng đầu tiên của miền Nam ngày 7/4/1972, Tà Thiết được chọn làm trung tâm đầu não nhờ thế rừng rộng lớn.
Ngày 3/4/1975, đồng chí Phạm Hùng quán triệt Chỉ thị của Bộ Chính trị về phương án giải phóng Sài Gòn tại đây. Ngày 8/4/1975, đồng chí Lê Đức Thọ chính thức phổ biến Nghị quyết thành lập Bộ Chỉ huy Chiến dịch. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Căn cứ Tà Thiết là di tích lịch sử Quốc gia ngày 16/11/1988; đến ngày 23/12/2015, Thủ tướng Chính phủ nâng cấp thành di tích quốc gia đặc biệt. Tổng mức đầu tư bảo tồn và tôn tạo lên đến 336 tỷ đồng — gồm 91 tỷ đồng vốn xã hội hóa, 50 tỷ đồng ngân sách Trung ương và 195 tỷ đồng ngân sách tỉnh — biến nơi đây thành điểm đến đón khoảng 14.000 lượt khách mỗi năm.
Cùng với tư liệu về Di tích quốc gia Phú Riềng Đỏ và Di tích Bồn xăng kho nhiên liệu VK98, không gian trưng bày phục dựng hành trình lịch sử liên tục — từ những phát súng đầu tiên đến ngày thống nhất đất nước.
Mosaic văn hóa của 41 dân tộc anh em — linh hồn đặc sắc nhất của bảo tàng
Bình Phước (cũ) là xứ sở của sự đa dạng. 41 dân tộc thiểu số sinh sống trên dải đất này, chiếm 19,67% tổng dân số — tương đương 198.884 người. Trong đó người Kinh chiếm 80,34%, tiếp đến là người S’tiêng (9,72%), Tày (2,5%), Nùng (2,4%), Khmer (1,94%) và M’nông (1,09%).
Từ năm 1997 đến nay, công tác sưu tầm đã thu thập được 117 hiện vật truyền thống của người S’tiêng tại Bù Đăng, Lộc Ninh, Bù Gia Mập, Bù Đốp và Phước Long, chia thành 3 chủ đề: vật dụng săn bắn và đánh bắt (thế kỷ XX); vật dụng sinh hoạt và sản xuất; nhạc cụ. Cồng chiêng, khèn, sáo, đàn tre cùng những tấm thổ cẩm dệt tay và chiếc gùi đan tinh xảo kể về một nền văn minh rừng núi phong phú và bền bỉ.
Nỗ lực kiểm kê và bảo tồn này đã giúp Bình Phước (cũ) ghi danh 6 di sản văn hóa phi vật thể vào Danh mục quốc gia: Lễ hội Miếu Bà Rá; Kỹ thuật chế biến rượu cần của người S’tiêng; Lễ hội Dua Tpeng (Phá Bàu) của người Khmer; Lễ hội Cầu bông của người Kinh; Nghề dệt thổ cẩm của người M’nông; và Nghề đan gùi của người S’tiêng. Tổng cộng 76 lễ hội — 12 cấp tỉnh, 19 cấp huyện, 42 cấp xã — liên tục được duy trì, nuôi dưỡng đời sống tinh thần toàn cộng đồng.
Công nghệ số hóa 3D và sứ mệnh kết nối di sản với thế hệ tương lai
Điểm đột phá khiến Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước khác biệt so với các bảo tàng truyền thống là hệ thống công nghệ thông tin tổng thể “Make in Vietnam – Made by FPT”. Đội ngũ 50 chuyên gia và kỹ thuật viên làm việc khẩn trương trong 3 tháng, ứng dụng công nghệ quét 3D Laser, 3D Photogrammetry và VR360 để số hóa toàn bộ không gian. Tính đến đầu năm 2022, hơn 2.500 hiện vật đã được số hóa với độ chính xác gần như tuyệt đối và đưa vào phần mềm quản lý. Người dùng có thể truy cập baotang3d.binhphuoc.gov.vn để chiêm ngưỡng cổ vật từ mọi góc độ — xóa bỏ hoàn toàn rào cản địa lý và thời gian.
Nhưng công nghệ chỉ là phương tiện. Thực hiện Nghị quyết số 12-NQ/TU, không gian văn hóa trở thành môi trường ngoại khóa lý tưởng với các mô hình “Về nguồn”, “Tìm về địa chỉ đỏ”, “Hành trình Hạt giống đỏ” — giúp 95% thanh thiếu nhi toàn tỉnh có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với lịch sử và bồi đắp lý tưởng cách mạng.
Sâu hơn nữa, thông qua các Quyết định số 2194/QĐ-UBND và 08/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh, di sản văn hóa đang được lồng ghép vào chiến lược du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng. Người S’tiêng bán gùi đan tay, người M’nông giới thiệu nghề dệt thổ cẩm, người Kinh tổ chức Lễ hội Cầu bông — 41 cộng đồng đang trực tiếp thụ hưởng lợi ích kinh tế từ chính di sản cha ông. Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước không chỉ là nơi cất giữ quá khứ — nó kiến tạo những động lực phát triển thiết thực cho đời sống văn hóa và kinh tế đương đại.
Câu hỏi thường gặp về Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước
1. Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước ở đâu, mở cửa mấy giờ?
Cơ sở tọa lạc tại đường Hồ Xuân Hương, phường Bình Phước, thành phố Đồng Nai. Mở cửa tất cả các ngày trong tuần, kể cả Lễ và Tết, theo hai khung giờ: sáng 7h30 – 11h30, chiều 13h30 – 16h30.
2. Bộ đàn đá Lộc Hòa — bảo vật quốc gia này có gì đặc biệt?
Gồm 14 thanh đá mắc ma màu xám đen, niên đại trên 3.000 năm, do ông Bùi Hữu Triều phát hiện tháng 10/1996 tại Ấp 8, xã Lộc Hòa, huyện Lộc Ninh (nay thuộc xã Lộc Thạnh, thành phố Đồng Nai). Được công nhận bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017. Đây là bộ đàn đá chứa nhiều nửa cung nhất từng được ghi nhận, với thang âm 10 bậc, 7 âm, tạo âm sắc gọn và ngân dài độc đáo.
3. Căn cứ Tà Thiết được công nhận di tích quốc gia đặc biệt từ khi nào?
Căn cứ Tà Thiết (nay thuộc xã Lộc Thành, thành phố Đồng Nai) được xếp hạng di tích lịch sử Quốc gia ngày 16/11/1988 và được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt ngày 23/12/2015. Tổng kinh phí bảo tồn và tôn tạo là 336 tỷ đồng, đón khoảng 14.000 lượt khách mỗi năm.
4. Bình Phước (cũ) có bao nhiêu di sản văn hóa phi vật thể được công nhận cấp quốc gia?
Bình Phước (cũ) có 6 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia: Lễ hội Miếu Bà Rá, Kỹ thuật chế biến rượu cần của người S’tiêng, Lễ hội Dua Tpeng của người Khmer, Lễ hội Cầu bông, Nghề dệt thổ cẩm M’nông và Nghề đan gùi S’tiêng. Ngoài ra, 76 lễ hội các cấp đang được duy trì thường xuyên.
5. Công nghệ số hóa tại bảo tàng Bình Phước hoạt động như thế nào?
Tập đoàn FPT triển khai hệ thống “Make in Vietnam – Made by FPT” với công nghệ quét 3D Laser, 3D Photogrammetry và VR360, do 50 chuyên gia thực hiện trong 3 tháng. Đến đầu năm 2022, hơn 2.500 hiện vật được số hóa. Người dùng tham quan trực tuyến tại baotang3d.binhphuoc.gov.vn.
Thiện Tâm
